Φέρνουν τα λογοτεχνικά βραβεία πωλήσεις;

Oπως είναι γνωστό, η κριτική επιτροπή του Μπούκερ ανακοίνωσε την περασμένη Τρίτη τα έξι έργα που είναι υποψήφια για το λογοτεχνικό βραβείο (ενώ μέσα στη χρονιά έχουν κυκλοφορήσει πάνω από 100.000 τίτλοι). Για να χρυσώσουν το χάπι σ’ εκείνους που θα μείνουν μόνο με τις 2.500 λίρες της υποψηφιότητας, χάνοντας την επιταγή των 50.000 λιρών του μεγάλου νικητή, οι επικεφαλής του βραβείου στην ανακοίνωσή τους τονίζουν πως «τόσο ο νικητής όσο και οι συγγραφείς της λίστας έχουν σίγουρο παγκόσμιο αναγνωστικό κοινό και δραματική αύξηση των πωλήσεων των βιβλίων τους». Πόσο, όμως, αληθινή είναι αυτή η υπόσχεση; Το Μπούκερ μπορεί όντως να συμβάλει στην προβολή ορισμένων τίτλων, ωστόσο δεν μπορεί ακριβώς να επηρεάσει το ποια βιβλία θα διαβάσει, θα διδαχτεί ή θα μελετήσει το αναγνωστικό κοινό.

Οπως επισημαίνει ο καθηγητής Τζέιμς Ινγκλις στο βιβλίο του «The Economy of Prestige», τα λογοτεχνικά βραβεία έχουν κι αυτά τα αδύνατά τους σημεία. Γιατί μπορεί θεωρητικά να επιβραβεύουν την υπεροχή έργων και να φέρνουν δημοσιότητα μόνο σε σοβαρά ή ποιοτικές δημιουργίες, ωστόσο τα κριτήρια αυτά φαντάζουν καθαρά υποκειμενικά. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που αντιδρώντας στις επιλογές των λιστών κάθε φορά υποστηρίζουν πως αγνοούν συστηματικά τα καλά βιβλία, επιβραβεύει τη μετριότητα και τελικά καταλήγουν να δημιουργούν ένα κλειστό κλαμπ όπου άνθρωποι του πολιτισμού κινούν τα νήματα και καθορίζουν το αποτέλεσμα με βάση το όφελός τους. Αυτή η τελευταία κατηγορία ίσως να καταδεικνύει τελικά ότι η επιρροή των λογοτεχνικών βραβείων να είναι περιορισμένη στην εμπορική επιτυχία ενός βιβλίου. Γιατί οι λίγοι γνώστες της αγοράς μπορεί να καθοδηγούνται στις επιλογές τους από θεσμούς όπως το Μπούκερ, αλλά τα υπόλοιπα εκατομμύρια των αναγνωστών που για παράδειγμα παίρνουν βιβλία στα αεροδρόμια, αφήνουν τις κριτικές τους σε ηλεκτρονικά φόρουμ ή τα διαβάζουν ως κομμάτι του προγράμματος σπουδών τους, πώς αποφασίζουν ποιον τίτλο θα αγοράσουν;

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ. Η συσχέτιση λοιπόν των λογοτεχνικών βραβείων με το μέλλον του έργου, τις πωλήσεις του και την αναγνωσιμότητά του δεν είναι προφανής. Για τον λόγο αυτό, οι Αλεξάντερ Μάνσελ, Λάουρα Μπ. Μακγκραθ και Τζ. Ντ. Πόρτερ από τη σελίδα www.publicbooks.org προσπαθώντας να αποδείξουν αυτήν την αναφορά, οργάνωσαν ένα δικό τους μοντέλο που τους επιτρέπει να μελετούν την υποδοχή οποιουδήποτε βιβλίου από το κοινό. Για να το καταφέρουν αυτό, ένωσαν τα διαχρονικά ευπώλητα με τα best sellers της χρονιάς, τα έργα που ψήφισαν ηλεκτρονικά αναγνώστες της σελίδας goodreads.com κι εκείνα που διάλεξαν οι κριτικοί του περιοδικού New York Magazine, καταλήγοντας σε μια λίστα 439 επιδραστικών έργων που εκδόθηκαν από το 2000 και μετά, και κάποια κουβαλούν βραβεία μαζί τους.

Οπως φαίνεται και από την ίδια τη λίστα, τα λογοτεχνικά βραβεία τελικά μπορούν να κάνουν τη διαφορά στο μέλλον ενός έργου. Οχι απαραίτητα όταν θα κερδίσει το έπαθλο αλλά όταν ο τίτλος του είναι υποψήφιος γι’ αυτό. Τη στιγμή αυτή, από την αφάνεια, ένας τέτοιος θεσμός μπορεί να το φέρει κάτω από τους προβολείς και το αφήσει στα χέρια κριτικών κι αναγνωστών. Από εκεί και πέρα η πορεία του θα χαραχτεί επηρεασμένη από διαφορετικούς παράγοντες. Ωστόσο, ο ρόλος των βραβείων είναι επί της ουσίας ο διαχωρισμός των τόμων που αξίζουν το κάτι παραπάνω ανάμεσα στις χιλιάδες άλλους που κυκλοφορούν στο εμπόριο. Αυτή η απαραίτητη αφαίρεση είναι και η λειτουργία που χρειάζονται από το Booker οι άνθρωποι του βιβλίου για να καταλήξουν στη δημιουργία ενός λίγο πολύ σταθερού κανόνα – δεξαμενή για τα ετήσια βραβεία.