Υλικά σε σύγχυση

Η μοναδική σωζόμενη τραγωδία μιας χαμένης τριλογίας του Αισχύλου (μαζί με τα έργα «Προμηθέας Λυόμενος» και «Προμηθέας Πυρφόρος»), ο αχρονολόγητος «Προμηθέας Δεσμώτης» διαθέτει μια ιδιαιτερότητα: κανένας από τους χαρακτήρες του έργου δεν είναι θνητός. Πραγματεύεται την τιμωρία από τον Δία και τον αγώνα του Προμηθέα να μην υποκύψει στην εξουσία του. Ο αλυσοδεμένος, σε έναν έρημο τόπο, Τιτάνας, τιμωρημένος γιατί έκλεψε το φως από τους θεούς για να το δώσει στους ανθρώπους, παραμένει το σύμβολο μιας αντίστασης και μιας αμφισβήτησης, ο κινητήριος μοχλός μιας προσπάθειας ανατροπής της κοσμικής τάξης.

Το Κράτος και η Βία, ο Ηφαιστος, ο Ωκεανός, η Γη, ο Ηρακλής, ο Ερμής και η Ιώ είναι τα πρόσωπα-σύμβολα με τα οποία συνομιλεί ο ίδιος, βγαλμένα όλα από τον κόσμο των θεών ή του μύθου, υπό την αυστηρή τιμωρία του Δία.

Ο Σταύρος Τσακίρης, που υπογράφει, πέρα από τη σκηνοθεσία, και τη δραματουργική επεξεργασία του κειμένου, βασισμένος στη «φιλο-δημοτική» μετάφραση του Δημήτρη Δημητριάδη, έφτιαξε μια παράσταση από πολλά και διαφορετικά στοιχεία. Με αφετηρία την εξπρεσιονιστική του ματιά, πρόσθεσε έναν αφηγητή, κάτι σαν κορυφαίο του Χορού, και εστίασε στην επιλογή της Χάντερ τη σκηνοθετική του προσέγγιση. Επιλέγοντας αυτή την κορυφαία, ελληνικής καταγωγής, ηθοποιό, θέλησε να ξεπεράσει κάθε συμβολισμό φύλου και να μιλήσει για τον Ανθρωπο.

Η μικροκαμωμένη ηθοποιός, με τη σπάνια ευλυγισία και την εντυπωσιακή δυνατότητα μεταμόρφωσης, είναι ένας Προμηθέας λιγότερο θεϊκής προέλευσης και περισσότερο σύγχρονης αντιστασιακής υπόστασης. Εμφανίζεται στη σκηνή μέσα σε ένα τσουβάλι που κατρακυλά από τις κερκίδες, στοιχείο του σκηνικού, στο οποίο σκηνικό ο δεσπόζει ο ψηλός κόκκινος στύλος, όπου και αλυσοδένουν τον τιμωρημένο θεό.

Ντυμένη με στρατιωτικού τύπου περιβολή, η Κάθριν Χάντερ ερμηνεύει τον ρόλο της με απόλυτη πειθαρχία, με μια μετριασμένη αγωνία στην εκφορά του ελληνικού λόγου (είδαμε την παράσταση στου Παπάγου), με απόλυτη συναίσθηση, ξετυλίγοντας τις πτυχές του ταλέντου της.

Ωστόσο η ισχυρή παρουσία της δεν στάθηκε ικανή να μειώσει τη σύγχυση που προκαλεί αυτός ο «Προμηθέας Δεσμώτης» του Τσακίρη, με την ανάμειξη τόσο πολλών και διαφορετικών υλικών: Το σύγχρονο σκηνικό σε αντιπαράθεση με την αισθητική των κοστουμιών. Η παρουσία του Χορού και η αδιάφορη κινησιολογία του χωρίς εναλλαγές, με βασικό στοιχείο ένα μεγάλο βιβλίο που άλλαζε χρώματα. Η μουσική που κάλυπτε μια πλατιά γκάμα από κινηματογραφικά σάουντρακ ως λαϊκά ακούσματα, με αποκορύφωμα το δημοτικό τραγούδι που κλείνει την παράσταση με τη φωνή ενός παιδιού. Και φυσικά οι ηθοποιοί, ελάχιστοι από τους οποίους λειτούργησαν προς την ίδια κατεύθυνση, και λόγω διαφορετικής ιδιοσυγκρασίας αλλά κυρίως λόγω έλλειψης σκηνοθετικής πρόθεσης.

Ο Νικήτας Τσακίρογλου (αφηγητής) μετέφερε, αμέτοχα, την εμπειρία του στο αρχαίο δράμα. Ο Δημήτρης Πιατάς (Ηφαιστος) δεν κατάφερε να προσδώσει στην ερμηνεία του κάτι πέρα από τη γνωστή υποκριτική του περσόνα. Η Πέγκυ Τρικαλιώτη, παρά τις εμφανείς της προσπάθειες, ξεπεράστηκε από την Ιώ, και έμεινε εγκλωβισμένη στην προσωπική της υπερβολή. Γεννατάς και Μπουρδούμης συμπλήρωσαν αυτό το ασυναρμολόγητο παζλ. Μια μικρή φωτεινή εξαίρεση από τους Αντιγόνη Φρυδά, Ηλιάνα Μαυρομάτη και κυρίως τον Κώστα Νικούλι, οι οποίοι μοιράστηκαν την τριχοτόμηση, σύμφωνα με τον σκηνοθέτη, του Ερμή, προσδίδοντας στην παράσταση μια ανακουφιστική καθαρότητα.

Αλλαγή φρουράς

Αντιμέτωπος με την πρωτόγνωρη εμπειρία παράδοσης – παραλαβής βρέθηκε ο πολιτισμός τις τελευταίες ημέρες, με αφορμή την αλλαγή φρουράς στην καλλιτεχνική διεύθυνση του Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου και του Εθνικού Θεάτρου. Σε αυτό συνέβαλαν πολλοί παράγοντες, ξεκινώντας από τους απερχόμενους επικεφαλής, Βαγγέλη Θεοδωρόπουλο και Στάθη Λιβαθινό, περνώντας στους επόμενους, Κατερίνα Ευαγγελάτου και Δημήτρη Λιγνάδη, με επιστέγασμα τη νέα ηγεσία του ΥΠΠΟΑ, με την αρμόδια υπουργό Λίνα Μενδώνη και τον γενικό γραμματέα για τον σύγχρονο πολιτισμό Νικόλα Γιατρομανωλάκη.

Με δύο λιτές τελετές, η πρώτη την περασμένη Πέμπτη στην Κεντρική Σκηνή του Εθνικού, στο κτίριο Τσίλερ και η δεύτερη, μόλις χθες το πρωί στα γραφεία του Φεστιβάλ, στην οδό Ηπίτου, στην Πλάκα, οι δύο πολιτιστικοί οργανισμοί, άλλαξαν χέρια. Συγκίνηση και αμηχανία, αποχαιρετισμοί και καλωσορίσματα, μαζί με λίγη πίκρα (στο Εθνικό) χαρακτήρισαν τις δύο αυτές εκδηλώσεις, όπου το πνεύμα καλής διάθεσης και συνεργασίας φάνηκε να κερδίζει έδαφος.

Είναι, πράγματι, δείγμα ουσιαστικής προόδου αυτή η καινοτομία; Κι αν ναι, προσθέτει έναν κρίκο στην ιδέα μιας καλλιτεχνικής σκυταλοδρομίας; Η μήπως είναι απλώς μια πολιτικώς ορθή (politically correct) πράξη, κάτι σαν κίνηση αβρότητας χωρίς πραγματικό περιεχόμενο; Γιατί και στις δύο πρόσφατες περιπτώσεις η θητεία των απερχόμενων καλλιτεχνικών διευθυντών δεν ανανεώθηκε από την προηγούμενη κυβέρνηση, γεγονός που διευκόλυνε την αντικατάστασή τους.

Ακόμα κι αν όλη αυτή η διαδικασία παραπέμπει σε μια (θεατρική) παράσταση με μοιρασμένους ρόλους και χωρίς εκπλήξεις, δεν παύει να διαθέτει στοιχεία ενός πολιτικού πολιτισμού. Θεσμοί μακράς διαρκείας και σημαντικής ιστορίας στον χώρο της σύγχρονης τέχνης, όπως το Εθνικό και το Φεστιβάλ, οφείλουν να δίνουν το καλό παράδειγμα. Η γνώση και η εμπειρία αξίζει να μεταφέρεται, σαν σκυτάλη, ώστε να υπάρχει μια ουσιαστική συνέχεια με το στίγμα του εκάστοτε καλλιτεχνικού διευθυντή. Κανείς δεν τα κάνει ούτε όλα σωστά ούτε όλα λάθος.

Οσο για τα νέα πρόσωπα που μόλις ανέλαβαν τα καθήκοντά τους, προφανώς και θα κριθούν με βάση το πρόγραμμα, τις ιδέες, την ανταπόκριση από το κοινό και τη συμβολή τους στην εξέλιξη του θεσμού που κλήθηκαν να υπηρετήσουν. Προς το παρόν κρίνονται από την ως τώρα πορεία τους. Κι αυτή είναι και ουσιαστική και ενθαρρυντική για τα νέα τους πόστα τόσο για την Κατερίνα Ευαγγελάτου όσο και για τον Δημήτρη Λιγνάδη. Και η αρχή είναι το ήμισυ του παντός.