«Φεύγα» και πλακωτό

Δεν έχει ακόμη από έναν προσεκτικό και συνάμα τολμηρό λαογράφο ή εθνολόγο ή κοινωνιολόγο ή ακόμη και ψυχαναλυτή αναλυθεί το «τάβλι» που ως παιχνίδι τύχης (αφού όλα εξαρτώνται από τη ζαριά) αντιπροσωπεύει τις συμπεριφορές όλων των λαών της καθ’ ημάς Ανατολής.

Θυμηθείτε πως στο αριστούργημα του Ινγκμαρ Μπέργκμαν «Η έβδομη σφραγίδα» ο Ιππότης παίζει με τον Χάρο στην ακτή σκάκι, ένα παιχνίδι καθαρής προσωπικής στρατηγικής. Το τάβλι χωρίς να παύει να απαιτεί ευφυΐα ελιγμών, πρόβλεψη των σκοπών του άλλου και σχεδιασμό πορείας ώστε να κατορθώσει να φέρει τον αντίπαλο σε αδιέξοδο και απώλεια ευκαιριών, δεν παύει όμως να εξαρτάται από τη ζαριά. Χωρίς πολλή ανάλυση δυστυχώς στα λαϊκά στρώματα της Ανατολής δεν γίνεται διάκριση ανάμεσα στη μοίρα και στην τύχη. Κι όμως η διαφορά είναι χαοτική. Πρώτος νομίζω από την αρχαιότητα ο μέγας Ηράκλειτος (ο φιλόσοφος του μέλλοντος της ανθρωπότητος!) διέκρινε την Ειμαρμένη Μοίρα από τους πεσσούς (τα ζάρια) σε δύο διαφορετικά αποσπάσματα από τα σπαράγματα του χαμένου του φιλοσοφικού έργου.

Ως παιδιά, εμείς οι εκδρομές του ’50 κατά Σαββόπουλο, παίζαμε όπως οι αρχαίοι συνομήλικοί μας αστραγάλους ήτοι κότσια, ένα κόκαλο από το αρνί του Πάσχα που είχε τέσσερις πλευρές. Το ρίχναμε και ανάλογα με την πλευρά που έπεφτε κέρδιζες ή έχανες. Ενα είδος λαϊκού αυτοσχέδιου ταβλιού. Και αυτό αποτέλεσμα τύχης, σήμερα βέβαια ένας πληροφορημένος μαθηματικός – στατιστικολόγος θα μπορούσε να υπολογίσει βάσει των νόμων της τυχαιότητας πόσες φορές στις εκατό ή στις χίλιες θα έφερνε το κότσι Βεζύρη!

Στο τάβλι βέβαια οι πιθανότητες είναι πιο πολλές άρα δυσκολότερα μπορείς να προβλέψεις έστω και στατιστικά πότε να φέρεις εξάρες (δηλαδή δύο κύβοι με έξι πλευρές ο καθένας να συμπέσουν οι πλευρές) ή άσους και να μην καταδικαστείς στρατηγικά να κινηθείς με ασόδυο.

Πού βρίσκεται όμως η ικανότητα του παίκτη ενός παιγνίου που εξαρτάται από την τύχη; Βρίσκεται στην κάθε φορά εκμετάλλευση έστω και της δυσμενούς ζαριάς. Πώς θα κινήσεις τα πούλια, πώς θα καλύψεις τα εκτεθειμένα, πώς θα πετύχεις να δεσμεύσεις τα εκτεθειμένα πούλια του αντιπάλου. Αυτή είναι η αρετή του ταβλαδόρου. Και ικανότερος πάντων παίκτης είναι αυτός που, ενώ δεν τον έχει ευνοήσει η τύχη και τα ζάρια φέρνουν δυσμενείς ζαριές, εσύ εκμεταλλεύεσαι τη θέση που έχουν τα δικά σου πούλια, την έκθεση και διαθεσιμότητα του άλλου παίκτη και έχεις επίσης υπολογίσει τις πιθανότητες μελλοντικών ευκαιριών, κινείς τα πούλια σου έτσι ώστε και να παραπλανάς τον συμπαίκτη (αφήνοντας συχνά και αφύλακτα πούλια σου) και να προσδοκάς μελλοντικές καταλήψεις απροσδόκητα των αντιπάλων θέσεων.

Η διαφορά, είπα, ανάμεσα στο τάβλι και στο σκάκι είναι η ζαριά που απαιτεί το τάβλι.

Αν σκεφτεί κανείς πως το σκάκι μας ήρθε από την Κίνα πιθανόν, ενώ το τάβλι είναι παιχνίδι της καθ’ ημάς Ανατολής και της Μεσογείου, θα αντιληφθεί πως έχουμε να κάνουμε με δύο διαφορετικούς πολιτισμικούς τρόπους ζωής.

Ο Ηρόδοτος γράφει πως όταν οι πρώτοι έλληνες, στην προϊστορία, ναυτικοί που ξεκινούσαν από τα ελληνικά λιμάνια με προϊόντα της γης τους ή της τέχνης τους με σκοπό να τα πουλήσουν σε ξένους λαούς, δεν είχαν στην αρχή συγκεκριμένο λιμάνι ή συγκεκριμένο πελάτη. Φτάνανε τυχαία σε μια ακτή, αράζανε λίγο μακριά από την παραλία, μια βάρκα με τρεις ναύτες έβγαινε στην ξηρά, άπλωνε τα προϊόντα στην άμμο και ξαναγύριζε στο καράβι. Εβγαιναν οι ιθαγενείς, οι ντόπιοι, πίσω από τα καλάμια και αν τους ενδιέφεραν τα προϊόντα άφηναν χρυσό. Αν οι ναύτες συμφωνούσαν με την προσφορά, έρχονταν, έπαιρναν το χρυσό και άφηναν τα προϊόντα. Οι πρώτες θεμελιώσεις της εμπορικής πίστης. Θυμίζω ότι το ελληνικό πλοίο έφτανε στην ακτή εκείνη τυχαία, ρισκάροντας. Υστερα από αυτή την εμπειρία, την επόμενη φορά γνώριζαν από ποια προϊόντα είχαν ανάγκη οι ιθαγενείς! Ο πολιτισμός ως ζαριά! Και η ζαριά ώθηση σε οργάνωση τακτικής, στρατηγικής και αποτελεσματικότητας, ανάλογα με τον χειρισμό και την εκμετάλλευση των αδυναμιών του συμπαίκτη.

Ο αείμνηστος συγγραφέας Δημήτρης Κεχαΐδης έγραψε πριν από μισό αιώνα περίπου ένα μονόπρακτο που πρωτοανέβασε ο Κουν, «Το τάβλι» και από την πρώτη στιγμή το κείμενο αυτό θεωρήθηκε μια αυθεντική ελληνική ακτινογραφία ηθών και ιδεών. Στο πραγματολογικό επίπεδο δύο άντρες στη λαϊκή γειτονιά και στην ταράτσα της μονώροφης κατοικίας, καλοκαιριάτικα, με φανέλες χωρίς πουκάμισα λόγω ζέστης παίζουν τάβλι. Καθένας λοιπόν στο επίπεδο του παιχνιδιού προσπαθεί με τη δεξιοτεχνία μιας πείρας στο παίγνιο, να παγιδεύσει τα πούλια του αντιπάλου, να τα περιορίσει και να τον εξουδετερώσει, πάντα βέβαια εκμεταλλευόμενος έστω και τα αρνητικά δεδομένα της ζαριάς. Αυτό δεν είναι η ζωή, όπως αποτυπώνεται και στο δημοτικό και στο ρεμπέτικο τραγούδι; Αλλά και στο μαγικό λαϊκό παραμύθι, ελληνικό και ξένο. Ο,τι συμβαίνει σε μια παρτίδα ταβλιού, παρατηρείται και στη ζωή, λέει ο Κεχαΐδης. Ανοίγονται μπροστά στον λαϊκό κυρίως εργασιακά μετέωρο Ελληνα πολλοί δρόμοι. Δύο ανοίγονταν στον μύθο του Ηρακλή και ποιον θα ακολουθούσε, όλος ο βίος μια ζαριά. Συνήθως διαλέγεις με το ένστικτο έναν και όπου βγάλει. Αν όμως μπεις και προχωρήσεις να συναντήσεις όπως ο καβαφικός (και αρχαίος βέβαια) ταξιδιώτης Λαιστρυγόνες, Κύκλωπες, θυμωμένο Ποσειδώνα, Κίρκη, Σειρήνες, ενώ βρέθηκες εκεί με τη ζαριά, οφείλεις να δώσεις λύσεις στα αδιέξοδα.

Στο έργο του Κεχαΐδη ο ένας παίκτης προσπαθεί παίζοντας πλακωτό να παγιδεύσει τον άλλο και να τον υποχρεώσει να στείλει τη γυναίκα του σε έναν γηραιό ξεκούτη με λεφτά για να εξασφαλίσουν κεφάλαιο να αγοράσουν πλοίο να φύγουν για χώρες που εύκολα μπορείς με την καπατσοσύνη να ξεγελάσεις ιθαγενείς με φανταχτερές χάντρες. Υπάρχει προηγούμενο στη δραματουργία μας, ένας ήρωας του Καμπανέλλη στην «Αυλή των θαυμάτων» ξεκινάει (και δεν φτάνει) για την Αυστραλία με όνειρα κατάκτησης των ξένων αφελών!! Ελληνική λαμογιά, καπατσοσύνη, απάτη και αδιέξοδα ζωής στην πατρίδα.

Στο «Τάβλι» ο Κεχαΐδης σε συνεργασία με την πολύτιμη πάντα γυναίκα του Ελένη Χαβιαρά, που από την αρχή στάθηκε δίπλα του σαν τη λαγουδέρα της βάρκας, καταγράφει μια πασίγνωστη ελληνική στρατηγική που απλώς έχει ευτελίσει την τακτική του ομηρικού Οδυσσέα. Και ως εκ τούτου είναι αυθεντικός και συνάμα κριτικός και αποκαλυπτικός.

Στο έργο του χρησιμοποιεί και τις τρεις στρατηγικές του ταβλιού, πόρτες, πλακωτό και φεύγα. Μια πικρή αλλά βαθιά χειρουργική επέμβαση στο ελληνικό ήθος. Αρχαίο και σημερινό.

Στο φεστιβάλ Νέας Μάκρης είδα το «Τάβλι» σε σκηνοθεσία Λευτέρη Γιοβανίδη. Ο σκηνοθέτης χωρίς «ευρήματα» και εξτρεμισμούς καθοδήγησε δύο σπουδαίους ηθοποιούς που γνωρίζουν το νεοελληνικό λαϊκό ήθος, τους ρυθμούς της νεοελληνικής λαλιάς και την κοινόχρηστη χειρονομία. Ο Ιεροκλής Μιχαηλίδης και ο Γεράσιμος Σκιαδαρέσης εξάντλησαν τη μουσική, τις σημαίνουσες σιωπές και τους ελιγμούς του έργου. Εξοχοι και κυρίως λιτοί και εύστοχοι.

Τα σκηνικά (Πουλ. Τζόβα), τα κοστούμια (Μ. Παπαδοπούλου), οι φωτισμοί (Ν. Σωτηρόπουλος) και ιδιαίτερα η καίρια μουσική παρέμβαση του Θοδωρή Οικονόμου χάρισαν μια σκηνικά ευφρόσυνη εμπειρία.