Σε ποιον {CR}ανήκει {LF}ο Αμαζόνιος;

Ας αρχίσουμε από τα στοιχεία: Ο Αμαζόνιος έχει έκταση 7 εκατ. τετραγωνικά χιλιόμετρα, δηλαδή 12 φορές το μέγεθος της Ισπανίας. Διαθέτει 80.000 είδη δέντρων, 140.000 είδη φυτών και 20% από είδη ζώων – γι’ αυτό και ουσιαστικά είναι το μέρος με τη μεγαλύτερη βιοποικιλότητα στον πλανήτη μας. Ο ποταμός Αμαζόνιος που διασχίζει τη Νότια Αμερική είναι ο μεγαλύτερος στη Γη, παρέχοντας το 15% με 20% των συνολικών αποθεμάτων φρέσκου νερού πάνω στον πλανήτη.

Τον Αμαζόνιο τον μοιράζονται εννέα χώρες – από τη Βραζιλία που έχει το 65%, το Περού που έχει 11%, την Κολομβία, τη Βενεζουέλα, τη Βολιβία, τον Ισημερινό, τη Γουιάνα, το Σουρινάμ και τη γαλλική Γουιάνα που έχει μόλις το 1% του Αμαζονίου. Αρα εξ ορισμού ο Αμαζόνιος δεν ανήκει σε μία χώρα. Ομως η επίδρασή του στον πλανήτη μας είναι εξαιρετικά σημαντική. Υπό αυτή την έννοια, ανήκει σε όλους.

Αυτό προφανώς εννοούσε ο Εμανουέλ Μακρόν όταν στην πρόσφατη σύνοδο των G7 κάλεσε τους άλλους ηγέτες να συμβάλλουν στην προσπάθεια αντιμετώπισης των χιλιάδων εστιών πυρκαγιάς που κατακαίουν τον «πνεύμονα» του κόσμου μας. Γεγονός που προκάλεσε την μήνιν του ακροδεξιού προέδρου της Βραζιλίας, Ζαΐχ Μπολσονάρο ο οποίος έσπευσε να τον κατηγορήσει πως με τα χρήματα που θέλουν να δωρίσουν οι G7 στη χώρα του ουσιαστικά έχουν σκοπό να «παρέμβουν στην εδαφική μας ακεραιότητα». Ο Μπολσονάρο επίσης διακήρυξε ότι η διεθνής κριτική που του ασκείται για ολιγωρία στην αντιμετώπιση της μεγάλης αυτής καταστροφής στον Αμαζόνιο οφείλεται σε «αποικιοκρατικές αντιλήψεις». Αυτά τα σχόλια εκφράζουν απόλυτα την εθνικιστική πολιτική του ακροδεξιού προέδρου – ανήλθε στην εξουσία αποκηρύσσοντας, εν μέρει, την παγκοσμιοποίηση – και εκφράζοντας τα πάντα με απλοϊκή σκέψη.

Είναι αλήθεια, όμως, πως παρά την παραδοσιακή αντίληψη για το έθνος-κράτος που προβλέπει πως κάθε χώρα ασχολείται με τις δικές της υποθέσεις, η κλιματική αλλαγή αποτελεί μια μεγάλη πρόκληση σ’ αυτό το πλαίσιο: ο Αμαζόνιος που καίγεται δεν αφορά μόνο τη Βραζιλία αλλά όλους μας. Οπως γράφει στο περιοδικό Atlantic ο Φράνκλιν Φόερ «η μάχη εναντίον της κλιματικής αλλαγής απαιτεί όχι μόνο μια νέα διεθνή συνεργασία αλλά, ίσως, και την αποδυνάμωση των παραδοσιακών απόψεων για το έθνος-κράτος».

Η κυβέρνηση Μπολσονάρο έχει δεσμευθεί στο λόμπι των μεγαλοϊδιοκτητών γης, ότι θα ιδιωτικοποιήσει μεγάλες περιοχές του Αμαζονίου (προφανώς εκεί που μπήκαν οι φωτιές). Διεθνή ιδρύματα, όπως το αυστριακό Mises έχουν αποδυθεί σ’ έναν νομικό αγώνα να αποδείξουν πως ο Αμαζόνιος είναι μια περιοχή που δεν έχει ακόμα εξερευνηθεί πλήρως – η Βραζιλία μπορεί να την έχει στην κατοχή της δεν έχει όμως την ιδιοκτησία της. Είναι μια τεράστια περιοχή, άδεια δημογραφικά κι αν ανήκει κάπου, αυτό είναι στις φυλές των ιθαγενών που την κατοικούν και της φέρονται με σεβασμό. Μετά την άφιξη του Κολόμβου στην αμερικανικη ήπειρο μια σειρά συμφωνιών, με πρώτη τη Συνθήκη της Τορντεσίλας το 1494, καθόριζαν την κατοχή του Αμαζονίου. Η ιδιοκτησία όμως δεν ήταν, ούτε είναι ακόμα, κάποιου.

Το σύνθημα «ο Αμαζόνιος είναι δικός μας» ξεκίνησε τη δεκαετία του ’60. Ούτως ή άλλως η ζούγκλα είναι ένα σκληρό μέρος που δύσκολα μπορεί να τιθασευθεί. Νομικά βέβαια, ο Αμαζόνιος δεν είναι δικός μας. Η τεράστια επίδραση που έχει όμως για τη ζωή στον πλανήτη μπορεί να ερμηνευθεί για τη διεθνή κοινότητα: δεν έχουμε την κατοχή του, μπορούμε όμως να διεκδικήσουμε την ιδιοκτησία του.