Το μεγάλο μας τσίρκο

Το είπε στην ορκωμοσία του ο νέος δήμαρχος Θεσσαλονίκης. Θέλει, είπε, μια πόλη με «αναπλασμένη» ΔΕΘ. Θα μιλούσε πιθανότατα σαν την ηχώ όλων των προηγούμενων εάν οι λέξεις δεν ακούγονταν κάπως ασύμπτωτες: τι είδους ανάπλαση μπορεί να χρειάζεται μια εμπορική έκθεση; Πώς αναπλάθεται;

Το ερώτημα θα είχε ένα ενδιαφέρον εάν δεν έπασχε και το ίδιο στη διατύπωσή του. Η ΔΕΘ δεν είναι μια διεθνής εμπορική έκθεση, μια expo σαν τις δεκάδες, μικρές και μεγαλύτερες, που γίνονται σε ολόκληρο τον κόσμο. Είναι μια πολιτική έκθεση, ή μάλλον η μοναδική πολιτική έκθεση στον κόσμο. Τα εμπορικά περίπτερα δεν είναι παρά το ντεκόρ μιας σειράς από πολιτικά εκθέματα. Το εμπόριο είναι στην πραγματικότητα υποτυπώδες, εάν όχι ανύπαρκτο, όπως θα μπορούσε να διαβεβαιώσει και μια εμπορική υπερδύναμη σαν τις Ηνωμένες Πολιτείες που στην έκθεση του 2008 έκριναν ότι το εμπορικό ενδιαφέρον είναι μειωμένο και από τότε δεν ξαναέστησαν ποτέ εθνικό περίπτερο.

Είναι ένα είδος εμπορικού σνομπισμού που εξαφάνισε το αμερικανικό περίπτερο; Οχι, είναι ο πολιτικός πληθωρισμός της έκθεσης. Ηταν σε κάποια από τις ΔΕΘ, για παράδειγμα, που ο Ανδρέας Παπανδρέου χαρακτήρισε τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη «Εφιάλτη». Από εκεί ανακοίνωσε και πάλι ο Μητσοτάκης μέτρα λιτότητας. Η ομιλία που εκφώνησε εκεί ο Ανδρέας Παπανδρέου οδήγησε σε παραίτηση τον Κώστα Σημίτη από τη θέση του υπουργού Βιομηχανίας και Εμπορίου. Εκεί παρουσίασε το πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης ο Αλέξης Τσίπρας και από εκεί ζήτησε την ψήφο των πολιτών για να υπογράψει το τρίτο Μνημόνιο.

Υπάρχει σε άλλη εμπορική έκθεση τέτοια πυκνότητα πολιτικών γεγονότων; Σχολίασε οπουδήποτε αλλού ο δήμαρχος πόλης πως «δεν είναι ανάγκη να ανεβαίνει ο Πρωθυπουργός ούτε σχεδόν ολόκληρη η κυβέρνηση στα εγκαίνια» για να προτείνει να σταματήσει αυτό το πολιτικό έθιμο, η τήρηση του οποίου επέβαλε τη μετατροπή της Θεσσαλονίκης σε σιδερόφρακτη πόλη;

Δεν ήταν ασφαλώς πάντοτε έτσι. Για το αθηναϊκό κράτος στα χρόνια της αθωότητας, η ΔΕΘ ήταν μια χαρούμενη εκδρομή στη Θεσσαλονίκη. Για υπουργούς, υφυπουργούς, γενικούς γραμματείς και πάσης φύσεως αξιωματούχους υπήρχε πάντοτε  ένα δωμάτιο στα ξενοδοχεία, ένα τραπέζι στα φαγάδικα και άλλο ένα στα σκυλάδικα. Ηταν η εποχή που η Θεσσαλονίκη ξεχνούσε για λίγο τα παράπονά της και υποδεχόταν τους «χαμουτζήδες» σαν ερωτική πόλη.

Ολα άλλαξαν όταν η ερωτική πόλη που ξεχνούσε τα δικά της παράπονα μετατράπηκε η ίδια σε κυτίο παραπόνων. Η ΔΕΘ γέμισε από πολιτικά εκθέματα. Κατά καιρούς έχουν διαδηλώσει οι ένστολοι, οι δημόσιοι και οι διοικητικοί υπάλληλοι, πάντα το ΠΑΜΕ, η εξωκοινοβουλευτική Αριστερά, οι αντιεξουσιαστές, μέλη διάφορων επιτροπών σωτηρίας, αγρότες, οι οπαδοί του ΠΑΟΚ, οι οπαδοί του Αρη, ξανά οι οπαδοί του ΠΑΟΚ. Τα συνδικάτα μίσθωναν τρένα εξπρές και λεωφορεία για να δώσουν το δικό τους «παρών» – ή από μια άλλη άποψη, πιο πιστή στο πνεύμα μιας έκθεσης, να εκτεθούν.

Η έκθεση ήταν πολυδιάστατη. Το κράτος εκτίθετο ως το μοναδικό στον κόσμο του οποίου ο περιβάλλων χώρος της διεθνούς έκθεσής του μετατρεπόταν σε πεδίο μάχης και συγχρόνως εξέθετε τις υπηρεσίες του και τον εξοπλισμό τους. Η Πυροσβεστική στο περίπτερό της τις αντιασφυξιογόνες μάσκες της, η Αστυνομία στο δικό της ενδεχομένως τα κλομπ της, τα δημόσια μέσα ενημέρωσης τα ενημερωτικά τους προϊόντα.

Τι μπορούσε να πωληθεί απ’ όλα αυτά; Ενδεχομένως τίποτε. Πουλάει η Πυροσβεστική αντιασφυξιογόνες μάσκες; Μάλλον όχι. Αλλά το περίπτερο ήταν πάντα μια καλή αφορμή για τους επικεφαλής των υπηρεσιών για σφίξουν το πρωθυπουργικό χέρι και να στηθούν για το photoopportunity. Και για τους πρωθυπουργούς να περάσουν από το περίπτερο του ΠΑΟΚ και να κρατήσουν μια σημαία της ομάδας όπως ο Κώστας Καραμανλής ή μια φανέλα όπως ο Αλέξης Τσίπρας.

Είναι κάτι που υπενθυμίζει πως η ΔΕΘ δεν έπασχε μόνο από εμπορική υποκατανάλωση (ποιος ξένος εισαγωγέας θα εισήγε στη χώρα του φανέλες του ΠΑΟΚ;) αλλά και από πολιτική υπερκατανάλωση με βασικό καταναλωτή, ανάμεσα σε άλλους βασικούς καταναλωτές, τον πάντα ευαίσθητο ποδοσφαιρικά «λαό της Θεσσαλονίκης», του οποίου διάφοροι πρωθυπουργοί έσπευδαν να απαλύνουν το αιώνιο αίσθημα αδικίας με δυο καλά ποδοσφαιρικά λόγια.

Τι λείπει από την εξίσωση όπου οι δυο παράγοντες είναι η πολιτική και το ποδόσφαιρο; Η Εκκλησία. Η ιστορία της ΔΕΘ έχει καταγράψει τουλάχιστον έναν άγριο καβγά με πρωταγωνιστές τον τότε μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Παντελεήμονα και τον εκπρόσωπο του πατριάρχη Βαρθολομαίου. Ποιος θα διάβαζε το μήνυμα; Το ρεπορτάζ της εποχής λέει πως χρειάστηκε η παρέμβαση υπουργών για να πέσουν οι τόνοι από τα δυσθεώρητα ύψη στα οποία είχαν φτάσει, αλλά και η αποχώρηση του μητροπολίτη, ο οποίος ήταν πολύ θυμωμένος για να παραστεί στο επίσημο δείπνο των εγκαινίων.

Πρωθυπουργοί με συνοδεία ΜΑΤ, μεταφερόμενοι διαδηλωτές, ιεράρχες που τσακώνονται, οπαδοί που διαδηλώνουν, επεισόδια, δακρυγόνα, οικονομικές εξαγγελίες, πολιτικά γεγονότα, απεργίες που μπλοκάρουν τα εκθέματα στο λιμάνι, συνεντεύξεις Τύπου, οργισμένοι δήμαρχοι. Αλλά και Παιδοβίζιον, λευκά περιστέρια για την παγκόσμια ειρήνη, κινέζικα μπαλέτα, μεσαιωνικοί σημαιοφόροι της Τοσκάνης, βενετσιάνικες γόνδολες στον Θερμαϊκό, ποντιακοί χοροί, ινδικοί ελέφαντες, φάλαινες, ράλι, διαγωνισμοί κομμωτικής, ακροβάτες, Μις Φεστιβάλ, Μις Κόσμος.

Η Διεθνής Εκθεση Θεσσαλονίκης προσφέρει κάτι παραπάνω από εκθέματα. Προσφέρει γνήσιο θέαμα. Από μια άποψη ισχύει αυτό που είχε γράψει στο βιβλίο των επισκεπτών ο Κωνσταντίνος Καραμανλής το 1976. «Καλή, μπορεί να γίνει καλύτερη». Από μια άλλη, πάλι, πόσο χειρότερη μπορεί να γίνει; Πόσο χειρότερη από αυτό που μοιάζει με ένα μεγάλο, φελινικό τσίρκο;