Η ζωή του όλη (ξανά)

Ο Βασίλης Βασιλικός μέσα από την τηλεοπτική εκπομπή του «Αξιον εστί» είχε χαρακτηρίσει το βιβλίο του Κώστα Μπαλαχούτη «Κι όσο υπάρχεις θα υπάρχω» του 2002, το οποίο είχε προλογίσει ο μεγάλος ερμηνευτής, ως τη «Βίβλο γύρω από τον Καζαντζίδη». Σχεδόν δύο δεκαετίες αργότερα ο ερευνητής του λαϊκού τραγουδιού καταπιάνεται ξανά με τον τραγουδιστή – φαινόμενο με πιο ολοκληρωμένο τρόπο, παρακούοντας τον Βασίλη Βασιλικό, ο οποίος του είχε πει «μην πειράξεις τίποτα». Η νέα τρίτομη έκδοση – το πρώτο μέρος της οποίας θα κυκλοφορήσει στα μέσα του Οκτωβρίου – ήταν αναγκαία κατά τον συγγραφέα, καθώς θεωρεί ότι δεν έχει ειπωθεί όλη η αλήθεια γύρω από τον Στέλιο Καζαντζίδη και το λαϊκό τραγούδι. Για τον ερευνητή, «το στοίχημα είναι να καταλάβουμε τα πώς και τα διότι του Στέλιου. Τα γιατί και τα πρέπει του. Τα μυστικά της τέχνης του, την ανθρώπινη πλευρά που συνδέεται με τον καλλιτέχνη. Τις ρίζες, τα βιώματα, τις χαρακιές, τις γέφυρες, τις καταλήξεις του σε συνδυασμό με όσα συνέβαιναν στην κοινωνία στον τόπο μας και όχι μόνο».

Η πρώτη αυτή έκδοση – από τις τρεις που θα κυκλοφορήσουν ώς το Πάσχα – συγκροτεί το καλλιτεχνικό προφίλ του Στέλιου Καζαντζίδη σε συνδυασμό με το κοινωνικοπολιτικό κλίμα, τις εποχές που έδρασε και λειτούργησε. Αλλωστε μιλάμε για έναν κομβικό καλλιτέχνη με ακτίνα δράσης μισού αιώνα, ο απόηχος της παρουσίας του οποίου παραμένει καταλυτικός. Οπως αναφέρει ο Κώστας Μπαλαχούτης στην επικείμενη έκδοση: «Κάθε μέρα που διαβαίνει, ο μύθος του μεγαλώνει… Η γενικότερη λατρεία του κόσμου προς το πρόσωπό του είναι γεγονός πρωτόγνωρο και μοναδικό για τα ελληνικά δρώμενα και όχι μόνο. Κι άλλοι σπουδαίοι καλλιτέχνες δρασκέλισαν τα βουνά, τις πεδιάδες και τις θάλασσες του τραγουδιού, κανείς όμως δεν κατάφερε να στεριώσει τόσο βαθιά και σε τόσο μεγάλο βαθμό στις καρδιές και τη θύμηση του κοινού. Την ίδια ώρα πολλοί ικανοί, άξιοι και πολυαγαπημένοι ερμηνευτές και δημιουργοί, δεδομένης της “αποστροφής”, της άγνοιας και της ευκαιριακής αντιμετώπισης των ΜΜΕ… όσον αφορά το λαϊκό τραγούδι και τους εκπροσώπους του, “σβήστηκαν” ετσιθελικά, εμμέσως πλην σαφώς, από τα μονοπάτια της επίσημης μουσικής ιστορίας. Αντιθέτως ο θρύλος και η αλήθεια του Καζαντζίδη, οι αχαλιναγώγητοι δεσμοί ένωσης, έκφρασης και επικοινωνίας με τους αναρίθμητους πιστούς του, παρά την αδυσώπητη και ύπουλη μάχη που δέχτηκαν, δεν κλονίστηκαν ούτε σπιθαμή. Τουναντίον, ισχυροποιήθηκαν ακόμα περισσότερο. Γίναν κράμα, αδιαίρετο, χυτευτό και γαλβανισμένο, που σε πείσμα των διαχειριστών της κάθε λογής εξουσίας που δεν κατέχουν και δεν γουστάρουν τα “λαϊκά”, ξεπέρασαν συμπληγάδες και έντεχνες παγίδες».

Οι τρεις εκδόσεις καλύπτουν τρεις διαφορετικές καλλιτεχνικές αλλά και προσωπικές περιόδους του βάρδου. Η πρώτη με τον υπότιτλο «Οταν ο δίσκος γέμισε φωνή» – έκφραση του αλησμόνητου Θόδωρου Δερβενιώτη προς τον συγγραφέα για το πώς αντιμετώπισαν οι δημιουργοί τον Καζαντζίδη στο ξεκίνημά του – καταπιάνεται με την πορεία στους δίσκους γραμμοφώνου 78 στροφών το διάστημα 1952-1959. Η δεύτερη θα πραγματεύεται τη διαδρομή του στις 45 στροφές μέχρι και την ηχογράφηση του θρυλικού άλμπουμ «Υπάρχω» το 1975. Τότε που η τηλεοπτική παρουσίασή του «παρέλυσε» το πανελλήνιο. Η τρίτη θα οριοθετεί τον Καζαντζίδη στα χρόνια της αποχής αλλά και επιστροφής του στη δισκογραφία μέχρι και το βιολογικό του τέλος στις 12 Σεπτεμβρίου 2001. Και οι τρεις εκδόσεις θα περιλαμβάνουν πλούσιο ανέκδοτο και ακυκλοφόρητο υλικό, καρπό της αδιάκοπης έρευνας του συγγραφέα για τον Καζαντζίδη και το ελληνικό τραγούδι γενικότερα. Επίσης μαρτυρίες που για πρώτη φορά θα δουν το φως της δημοσιότητας.

Καζαντζίδης ή Μπιθικώτσης;

Προδημοσιεύουμε ένα απόσπασμα που αναφέρεται στο «θεωρητικό» και «ανύπαρκτο» επί της ουσίας, για τον συγγραφέα, δίπολο «Καζαντζίδης και Μπιθικώτσης»:

«Το ερώτημα Καζαντζίδης ή Μπιθικώτσης δεν τέθηκε σχεδόν ποτέ στον πρώτο στις συνεντεύξεις που παραχωρούσε. Ακόμα και δημοσιογράφοι που “στήριζαν” μια τέτοια αντιπαράθεση δεν τόλμησαν ποτέ να τη διατυπώσουν ενώπιόν του. Ο γράφων, που είχε την τύχη να συνδεθεί κατά κάποιον τρόπο μαζί του για σειρά συνεντεύξεων αλλά και τις ανάγκες της βιογραφικής του μελέτης με άξονα την πορεία και τα τραγούδια του, διαπίστωσε ότι ο Καζαντζίδης παρά την εκτίμηση που είχε για τον Μπιθικώτση θεωρούσε ότι κινείται σε διαφορετικό βιλαέτι από το “δικό του”, παρά το σεμνό αλλά ιδιαίτερα αισθητό πέρασμα που είχε και ο ίδιος στο έντεχνο (“Πολιτεία”, “Στην Ανατολή” σε μουσική Θεοδωράκη, “Καταχνιά” των Λεοντή και Βίρβου, “σκόρπιες” καταθέσεις του σε τραγούδια των Χατζιδάκι, Ξαρχάκου, Κατσαρού, Μαρκόπουλου, Λοΐζου, Σπανουδάκη κ.ά.) και το ανοιχτό μυαλό με το οποίο παρατηρούσε την ιστορία και την επικαιρότητα του τραγουδιού.

Ο “Στελάρας” το 1980, σε συνέντευξή του στον Στέλιο Ελληνιάδη διατύπωνε για μια ακόμη φορά  το “είδος” του τραγουδιού που προτιμά και που κατά τη γνώμη του έχει “ανάγκη” ο κόσμος: “Τη δουλειά τους την κάνουν καλά – για τους συνθέτες που κινούνται στον χώρο του λεγόμενου έντεχνου τραγουδιού – αλλά δεν κάνουν λαϊκό τραγούδι. Είναι άνθρωποι που έχουν σπουδάσει μουσική, κάνουν σωστές ενορχηστρώσεις, αλλά δεν απευθύνονται στη μάζα, δεν είναι τραγούδια του λαού. Κι όχι γιατί χρησιμοποιούν διαφορετικά όργανα ή άλλους ρυθμούς. Για μένα ο Γούναρης ήταν λαϊκός τραγουδιστής, δεν ήταν ευρωπαϊστής όπως τον έλεγαν την εποχή εκείνη. Κι ο Πάριος λαϊκός τραγουδιστής είναι… Ο Σαββόπουλος είναι λαϊκός τραγουδιστής. Δεν ξέρω αν το γνωρίζει κι ο ίδιος. Τα τραγούδια που λέει είναι λαϊκότατα. Βέβαια είναι δοσμένα μ’ έναν περίεργο τρόπο, αλλά μαζεύει μαζεύει και κάπου με μια του λέξη δίνει στον κόσμο να καταλάβει ποιο είναι το αντικείμενο του τραγουδιού. Επιμελείται ο ίδιος τα τραγούδια του, κάνει μια σάτιρα κι αυτά αρέσουν στον κόσμο. Πολύ θα ήθελα μια συνεργασία μαζί του αν ποτέ δουλέψω γιατί τον εκτιμώ πάρα πολύ και σαν καλλιτέχνη και σαν άνθρωπο…”.

Αντίθετα, το ερώτημα Μπιθικώτσης ή Καζαντζίδης απευθύνθηκε πολλές φορές στον “Σερ”, που χρειάστηκε να επικαλεστεί όλη τη σοφία, τη διαύγεια και τη διαλλακτικότητά του προκειμένου να δώσει ορθές απαντήσεις σε ενωτικούς τόνους. Είναι γνωστή η δήλωσή του περί Αρχηγού Αστυνομίας Πόλεων και Χωροφυλακής θέλοντας να δείξει ότι εκείνος κινήθηκε σε πιο “εστέτ” κύκλους, ενώ ο Καζαντζίδης στη λεγόμενη “φτωχολογιά”. Και είναι αλήθεια ότι ο Καζαντζίδης λόγω της ιδιοσυγκρασίας αλλά και της απουσίας του από τις πίστες, όχι απλώς δεν τραγούδησε σε πολυτελή νυχτερινά κέντρα, αλλά και ήρθε σε σύγκρουση με την Columbia – με την οποία ο Μπιθικώτσης συνέδεσε σχεδόν κατ’ αποκλειστικότητα την εργογραφία του – και τη Minos στη συνέχεια διεκδικώντας καλύτερες συνθήκες και αμοιβές για τους ερμηνευτές “χαλώντας” το καθεστώς της “πιάτσας».

Τον Νοέμβριο του 1981 σε εκπομπή που επιμελήθηκε ο Γιώργου Παπαστεφάνου και προβλήθηκε από την κρατική τηλεόραση, ο Μπιθικώτσης είχε δηλώσει με αφορμή τους “μιμητές” του “αντιπάλους” του: “Για τον Στέλιο Καζαντζίδη η γνώμη μου είναι η εξής: Δεν έπρεπε να του τραγουδήσει κανείς τα τραγούδια του. Αυτά τα παιδιά που φωνάζουνε, δεν τραγουδάνε, φωνάζουνε. Δηλαδή να τα λέγανε μερικών, θα ‘ταν καλά. Γιατί ο Καζαντζίδης είναι ένας θρύλος και όταν ακούω… Μια μέρα έσπασα το ραδιόφωνο. Αν μπεις στο αυτοκίνητό μου το ραδιόφωνο είναι σπασμένο γι’ αυτή τη δουλειά… Τι ανακατεύονται σε αυτά τα πράγματα. Αυτά είναι πάρα πολύ μεγάλα τραγούδια που έχει τραγουδήσει ο Στέλιος. Ο Στέλιος θα μείνει στην ιστορία. Ο Στέλιος είναι η Ακρόπολη. Οπως είναι η Ακρόπολη, είναι και ο Καζαντζίδης ο Στέλιος”.

Ο Μπιθικώτσης και στις επόμενες δεκαετίες κινήθηκε σε ανάλογους τόνους: “Μεγάλος τραγουδιστής! Ο μεγαλύτερος τραγουδιστής! Είχε μια στροφή στον λαιμό του, που όποιος άλλος και να ‘λεγε αυτό το τραγούδι δεν μπορούσε να το πει σαν τον Στέλιο. Πολύ δύσκολος τραγουδιστής! Εγώ, τότε που τραγουδήσαμε, κάτσανε δίπλα μου πολλοί τραγουδιστές. Και ο Καζαντζίδης βέβαια. Και τότε κατάλαβα πόσο μεγάλος τραγουδιστής είναι. Δεν μ’ ενδιαφέρει τι τραγούδια έχει πει. Ολοι μας έχουμε πει και άσχημα τραγούδια. Ο μόνος που με ενόχλησε στο αφτί με ενδιαφέρον, τι λέει δηλαδή αυτός ο άνθρωπος, ήταν ο Στέλιος ο Καζαντζίδης. Κανένας άλλος που έκατσε δίπλα μου”.

Βέβαια, λίγο πριν από το βιολογικό του τέλος – κι ενώ ήδη είχε φύγει απ’ τη ζωή ο Καζαντζίδης – ο Μπιθικώτσης επηρεασμένος ίσως κι από τις “τιμητικές” βραβεύσεις και δηλώσεις που του είχε απονείμει – δικαίως – σύσσωμος ο καλλιτεχνικός και κοινωνικοπολιτικός κόσμος της χώρας, μετρίασε τις εκτιμήσεις του: “Ο Καζαντζίδης, πάλι, ίσως έχει κάτι το ιδιαίτερο. Δηλαδή τραγουδάει για έναν κόσμο άλλον και είναι πολύ μεγάλος σε αυτό το είδος. Η μουσική που τραγουδάει είναι σε ένα καλούπι, σαν να είσαι μέσα σε μια εκκλησία. Ενώ τα άλλα τραγούδια έχουν διακόσιες ονομασίες και τέμπη. Είχε κόσμο όμως ο Καζαντζίδης. Ηταν ένας τραγουδιστής οπωσδήποτε καλός – δεν μπορούμε να πούμε κουβέντα, αλλά ο Τσαουσάκης και ο Στράτος (Παγιουμτζής) ήταν πιο λαϊκοί τραγουδιστές…”.  Μετά τη φυγή του “Σερ” οι “γνώμες” και “αντιλήψεις” ακόμα και κλασικών μπιθικωτσικών σχετικά με την άτυπη κόντρα των δυο βάρδων, “παλαντζάρισαν” και σταδιακά μεταμορφώθηκαν σε “καζαντζιδικού τύπου” παράσημα και γαλόνια».

Εντυπωσιακή είναι και η δήλωση του ηγέτη της Columbia Τάκη Β. Λαμπρόπουλου στον Μπαλαχούτη για τους λόγους που τον οδήγησαν στο να μην ανανεώσει το 1963 το συμβόλαιο του ερμηνευτή: «Ο Καζαντζίδης είχε γίνει ένα είδος shop in the shop στην εταιρεία. Αντιπροσώπευε ένα πολύ σημαντικό κομμάτι των πωλήσεών μας στην Columbia. Εφτανε ακόμη και το ένα τρίτο. Ομως οι συνεχόμενες απαιτήσεις του μας δημιουργούσαν προβλήματα. Γι’ αυτό και αποφάσισα τολμηρά να διακόψω τη συνεργασία μαζί του. Και μάλιστα φρόντισα να βρω τον αντικαταστάτη του. Οχι ερμηνευτικά, αλλά σε επίπεδο πωλήσεων…». Η απόφαση αυτή του Τάκη Β. Λαμπρόπουλου προκάλεσε τις αντιδράσεις της μητρικής Columbia. Στο βιβλίο υπάρχει σχετικό έγγραφο από την αλληλογραφία μεταξύ ελληνικής και βρετανικής Columbia αναφορικά με τον «the best selling artist!».

Μια ακόμη ανέκδοτη μαρτυρία έρχεται από τον Θόδωρο Δερβενιώτη: «Ο Καζαντζίδης δεν έγραφε τραγούδια. Είχε ιδέες, αλλά δεν μπορούσε να τις ολοκληρώσει. Οπως συνέβαινε και με άλλους ερμηνευτές της εποχής που παρουσιάζονται ως συνθέτες… και μετά ξέχασαν την τέχνη τους. Εδώ ακόμη και συνθέτες, θεωρητικά, με εργογραφία, και δεν ήταν σε θέση να γράψουν. Ετσι, κατόπιν εντολής της εταιρείας αναγκαστήκαμε να… τους γράφουμε τραγούδια!».

info

Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις «Καθρέφτης Ηχων Αληθινών» του Μωυσή Ασέρ.