Για έναν νέο ορισμό του Μουσείου

Δεν θα καταφέρουμε να ξεφύγουμε ποτέ από την σαιξπηρικής διάστασης απορία «Τι είναι το όνομα;» (από το «Ρωμαίος και Ιουλιέτα») και γι’ αυτό ευθύνεται η ίδια η πραγματικότητα. Να, λοιπόν, που και οι μεγαλύτεροι πολιτιστικοί οργανισμοί του πλανήτη οφείλουν να ανταποκριθούν στα κελεύσματα των καιρών, τουλάχιστον σύμφωνα με το αίτημα που επεξεργάζεται το Διεθνές  Συμβούλιο Μουσείων ICOM. Ο ορισμός του μουσείου στον 21ο αιώνα χρειάζεται αναθεώρηση, ισχυρίζεται το τελευταίο, για να συμπεριλάβει έννοιες και ζητήματα που ανταποκρίνονται τόσο στις σύγχρονες καλλιτεχνικές επιδιώξεις όσο και στο δικαίωμα πρόσβασης στον πολιτισμό όλων των κοινωνικών ομάδων. Η πρόταση για τον νέο ορισμό περιλαμβάνει πλέον στον ρόλο του μουσείου ζητήματα «κοινωνικής δικαιοσύνης, παγκόσμιας ισότητας και ευημερίας σε όλον τον πλανήτη», χωρίς να αποκλείει προφανώς την προσέλκυση επισκεπτών.

Δεν φαίνεται να συμφωνούν πάντως όλα τα ευρωπαϊκά μουσεία με τη διατύπωση αυτή. Η πλευρά των επικριτών εκτιμά ότι το κείμενο της πρότασης είναι εξαιρετικά πολιτικό για να το αποδεχθούν. Η συζήτηση έχει ενταθεί, αφού ο προσδιορισμός της ταυτότητας του μουσείου στον 21ο αιώνα ανακινεί πολλά ζητήματα που αφορούν – μεταξύ άλλων – τη σχέση πολιτικής και καλλιτεχνικού έργου, τον δημόσιο ή ιδιωτικό χαρακτήρα των πόρων του μουσείου, την ηθική στον τρόπο απόκτησης του περιεχομένου  των συλλογών τους.

Εδώ και 50 χρόνια, το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων (ICOM) έχει προσδιορίσει το μουσείο ως «μη κερδοσκοπικό ίδρυμα» που «αποκτά, συντηρεί, ερευνά, επικοινωνεί και εκθέτει την απτή και άυλη κληρονομιά της ανθρωπότητας και του περιβάλλοντός της με σκοπό την εκπαίδευση, τη μελέτη και την αναψυχή». Η πρόεδρος της ειδικής επιτροπής για τον ορισμό του μουσείου, Δανέζα Γιέτε Σαντάλ, υποστηρίζει από την πλευρά της ότι το σημερινό μουσείο «δεν μιλάει τη γλώσσα του 21ου αιώνα» και αγνοεί τις σημερινές απαιτήσεις για «πολιτιστική δημοκρατία». Ωστόσο, η εκ νέου αναδιατύπωση του ορισμού και ειδικά η αναφορά στην «ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την κοινωνική δικαιοσύνη» έχει διχάσει τους 40.000 επαγγελματίες του χώρου που εκπροσωπούν 20.000 μουσεία σε διαφορετικές  ιδεολογικές παρατάξεις. Πριν από δύο εβδομάδες 24 εθνικά παραρτήματα του ICOM, συμπεριλαμβανομένων αυτών της Γαλλίας, της Ιταλίας, της Ισπανίας, της Γερμανίας, του Καναδά και της Ρωσίας, ζήτησαν αναβολή της επίσημης ψηφοφορίας της αναθεώρησης προκειμένου να εκδοθεί μια «νέα πρόταση».

ΓΑΛΛΙΚΕΣ ΕΝΣΤΑΣΕΙΣ. Σύμφωνα με το Art Newspaper η ρήξη ξεκίνησε τον περασμένο Ιούνιο όταν η γαλλική πλευρά διατύπωσε αντιρρήσεις στην πρόταση της δανής μουσειολόγου. Η Γιέτε Σαντάλ είναι διευθύντρια του Γυναικείου Μουσείου της Δανίας, που δημιούργησε η ίδια, ενώ μετέτρεψε τις εθνολογικές συλλογές του Γκέτεμποργκ στη Σουηδία στο Μουσείο Παγκόσμιων Πολιτισμών. Κατά τη δική της πρόταση ορισμού: «Τα μουσεία αποτελούν χώρους εκδημοκρατικοποίησης, ενσωμάτωσης και πολυφωνίας που προάγουν τον κριτικό διάλογο σχετικά με το παρελθόν και το μέλλον. Αναγνωρίζοντας και αντιμετωπίζοντας τις συγκρούσεις και τις προκλήσεις του παρόντος, φυλάσσουν αντικείμενα τέχνης και εμπιστεύονται δείγματα της κοινωνίας, διαφυλάσσουν ποικίλες μνήμες για τις μελλοντικές γενιές και εγγυώνται ίσα δικαιώματα και ισότιμη πρόσβαση για όλους τους ανθρώπους στην πολιτιστική κληρονομιά. Τα μουσεία δεν έχουν στόχο το κέρδος. Είναι συμμετοχικά και διαφανή κι εργάζονται σε ενεργό σύμπραξη με διάφορες κοινότητες και για διάφορες κοινότητες για τη συλλογή, τη διατήρηση, την έρευνα, την ερμηνεία, την έκθεση και την ενίσχυση της κατανόησης του κόσμου, με σκοπό να συμβάλουν στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την κοινωνική δικαιοσύνη, την παγκόσμια ισότητα και την ευημερία στον πλανήτη».

Οι γάλλοι μουσειολόγοι θεωρούν ότι το «μανιφέστο» της Σαντάλ είναι βερμπαλισμός «μοδάτων ιδεολογιών», που δεν ξεχωρίζουν ένα μουσείο από ένα πολιτιστικό κέντρο, μια βιβλιοθήκη ή ένα εργαστήριο. Κατά τον καθηγητή της Σορβόννης και πρόεδρο της Διεθνούς Επιτροπής Μουσειολογίας, Φρανσουά Μερές: «Με πρώτο το Λούβρο, θα ήταν δύσκολο για τα περισσότερα γαλλικά μουσεία  να ανταποκριθούν στον ορισμό αυτό ως “πολυφωνικοί χώροι”. Οι συνέπειες θα μπορούσαν να είναι σοβαρές. Η επίσημη διατύπωση του ICOM μπορεί να συμπεριληφθεί στην εθνική ή διεθνή νομοθεσία και δεν υπάρχει περίπτωση ένας νομικός να αναπαραγάγει ένα τέτοιο κείμενο». Το επόμενο βήμα είναι η έκτακτη γενική συνέλευση των μελών του ICOM. Τα μέλη του συμβουλίου – το οποίο τελεί υπό την αιγίδα του ΟΗΕ – καλούνται στις 7 Σεπτεμβρίου να συγκεντρωθούν στο Κιότο στην Ιαπωνία για να ψηφίσουν το μουσείο του μέλλοντος.