«Ο Μάνος δεν έμενε {LF}ποτέ στις αναμνήσεις»

Εχει δηλώσει πολλές φορές ότι ο Μάνος Ελευθερίου ανήκε στους ανθρώπους που του έδωσαν φωνή σε καιρούς δύσκολους και σκοτεινούς. Μαζί με τον Λευτέρη Παπαδόπουλο, τον Σταύρο Κουγιουμτζή, τον Μάνο Λοΐζο ήταν οι δημιουργοί που στάθηκαν στο ξεκίνημα του Γιώργου Νταλάρα, όταν εκείνος άκουγε τους στίχους του Ελευθερίου στις μουσικές του Μίκη Θεοδωράκη με τη δική του παρέα: την «Μπουμπού» (Αφροδίτη Μάνου), τη «Μαίρη» (Μαρία Δημητριάδη) και τον Λουκιανό Κηλαηδόνη. Θυμάται ιδιαίτερα το «Μάνα, το μάννα τ’ ουρανού», «Μέσα σε κήπο κάθισα», το «Τρένο φεύγει στις οκτώ». Οπως συμβαίνει στις διαδρομές της ελληνικής δισκογραφίας, όταν δύο καλλιτέχνες αλληλοεκτιμούνται κάποια στιγμή συναντιούνται. Και έτσι, ο Γιώργος Νταλάρας θα συναντηθεί με τον Μάνο Ελευθερίου το 1974 στον δίσκο «Μικρές πολιτείες» του Σταύρου Κουγιουμτζή (όπου στίχους επίσης θα δώσουν οι Σώτια Τσώτου, Ακος Δασκαλόπουλος, που χρησιμοποίησε το ψευδώνυμο Μιχάλης Κορφιάτης, και ο συνθέτης). Από εκεί θα μείνουν τα κομμάτια «Τώρα που θα φύγεις», τα «Πρώτα λόγια»,«Τα χρέη της καρδιάς σου» και το τραγούδι – σφραγίδα τόσο του στιχουργού όσο και του ερμηνευτή: «Του κάτω κόσμου τα πουλιά». Με αφορμή τις συναυλίες που δίνει μαζί με τον Μίλτο Πασχαλίδη στη μνήμη του Μάνου Ελευθερίου, ο οποίος έφυγε από τη ζωή πέρυσι στις 22 Ιουλίου, ο Γ. Νταλάρας αφηγείται ιστορίες και περιστατικά πίσω από τραγούδια και κύκλους τραγουδιών που τους ένωσαν.

«ΤΟΥ ΚΑΤΩ ΚΟΣΜΟΥ ΤΑ ΠΟΥΛΙΑ». Το τραγούδι αυτό ήταν από τα πολύ αγαπημένα του Μάνου και του Σταύρου. Ηταν ένα μεγάλο ποίημα, ένα ποίημα ποταμός, το οποίο «έκοψαν» και «έραψαν» πολλές φορές. Είχε αγωνία ο Μάνος τι θα βγει στο τέλος. Πρόσφατα, μάλιστα, είδα δημοσιευμένο το χειρόγραφο το οποίο θυμάμαι σαν τώρα. Με τους κύκλους, τα σβησίματα, τις διορθώσεις με κόκκινο. «Πώς θα γίνει αυτό τραγούδι;» μονολογούσε. Τελικά, το αποτέλεσμα άρεσε πολύ και στους δύο. Ο Μάνος ήταν αυστηρός, αλλά όταν άκουσε την ηχογράφηση, μου είπε με σοβαρό ύφος. «Πώς το είπες, μικρό παιδί, αυτό το τραγούδι; Δεν το περίμενα» μου είπε κι εμένα μου κόπηκαν τα πόδια.

«ΤΑ ΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΧΡΟΝΙΑ». Το κομμάτι του Γιάννη Μαρκόπουλου έκανε σεισμό όταν κυκλοφόρησε. Ο Μαρκόπουλος, με τα σπουδαία τραγούδια του, είχε μπει πολύ στο μάτι της χούντας. Αυτό το τραγούδι λοιπόν πέρασε από σαράντα κύματα μέχρι να εγκριθεί από τη λογοκρισία. Οι «επεμβάσεις» γίνονταν με χειρουργική ακρίβεια. Ο «λαός» έγινε «καημός», το «του φονιά» έγινε «στις εννιά», ο «τρόμος» έγινε «πόνος». Το τραγούδι βέβαια δεν έχασε τίποτα από τον συμβολισμό του. Δεν έγινε απλώς σύμβολο αντίστασης. Εξακολουθεί να είναι ένα μεγάλο, κλασικό τραγούδι, «καρφωμένο» στη συνείδηση του κόσμου. Ενα από αυτά τα τραγούδια που μας ψηλώνουν.

«ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΑΝΤΙΟ». Ενα τραγούδι του Διονύση Τσακνή, άλλου καλού φίλου του Μάνου, για τη σειρά που βασίστηκε στο ομώνυμο βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού. Αν θυμάστε το θέμα του δεν έχει καμία σχέση με ταξίδι με καράβι. Συνέβαινε αυτό στον Μάνο συχνά. Από μικρός αποθήκευε στην καρδιά και στο μυαλό του σημαντικές ιστορίες και γεγονότα της ζωής του. Το τελευταίο αντίο, λοιπόν, ήταν μια δική του συναισθηματική αφήγηση. Γνωρίζοντας την ιστορία της απώλειας που περιγράφει ο Βασίλης στο βιβλίο, την παραλλήλισε μ’ ένα πολύ δικό του εφηβικό βίωμα που δεν τον άφησε ποτέ σε ησυχία. Ηταν περίπου 13 χρόνων η μικρή του αδελφή Λιλή παιδάκι, όταν έφυγε ο πατέρας τους για ένα ακόμη ταξίδι, όπως τους είπε η μητέρα. Ο Μάνος είχε μια ανησυχία, μια διαίσθηση, ότι δεν θα ξαναέβλεπε τον πατέρα του. Κανένας, ούτε η μητέρα του, ούτε τα μεγαλύτερα αδέλφια του, του είχαν πει τίποτα. Κι όμως όταν έφυγε ο πατέρας από το σπίτι με τη βαλίτσα, πήρε τη Λιλή από το χέρι και κατέβηκαν κρυφά στο λιμάνι. Οταν έφτασαν, το πλοίο είχε μόλις λύσει. Κούνησε το χέρι του, σήκωσε και το χεράκι της Λιλής και της ψιθύρισε «νομίζω ότι αυτό είναι το τελευταίο αντίο στον μπαμπά». Κι ήταν αλήθεια.

«ΑΓΙΟΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ». Τα περισσότερα τραγούδια του Μάνου περιέχουν κομμάτια της ζωής του, τις αγάπες του, τις εμμονές του.  Οπως είναι το θέατρο, ο Σαίξπηρ και ιδιαίτερα ο Αμλετ, ο Γκάτσος που λάτρευε, οι δικοί του άγγελοι και άγιοι που συναντάμε τόσες φορές στα τραγούδια του. Ολος ο «Αγιος Φεβρουάριος» είναι μια τέτοια αφήγηση με μνήμες, ψιθύρους, πόνους, χαρές και ενθύμια απ’ τα στενά της Σύρου, απ’ τους πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν εκεί.

«ΓΙΑ ΠΟΙΑΝ ΙΘΑΚΗ ΜΟΥ ΜΙΛΑΣ». Δεν έμενε ποτέ στις αναμνήσεις. Μέχρι σήμερα, μέχρι το τέλος, έβαζε σε χαρτί και έκανε ποίημα όλες τις αγωνίες και τις ανησυχίες του. Ενα τέτοιο τραγούδι είναι και το «Για ποιαν Ιθάκη μου μιλάς» του Σταύρου Ξαρχάκου, το οποίο πραγματικά χάρηκε πολύ. Ο Μάνος τον λάτρευε τον Ξαρχάκο. Μόλις κυκλοφόρησε ο δίσκος, με πήρε τηλέφωνο με το γνωστό «ενοχλώ;» που άρχιζε πάντα.  «Πες μου Μάνο μου», «Να ακούσεις άμεσα το για ποιαν Ιθάκη, στον δίσκο του Ξαρχάκου 7 Ελεγείες και Σάτιρες». Το ακούω λοιπόν και παράλληλα το διαβάζω… Πάγωσα. Τον πήρα αμέσως τηλέφωνο. «Το άκουσα Μάνο μου» του είπα «τι να πω τώρα; Απίστευτο». «Τίποτα να μην μου πεις» μου απάντησε «εντάξει, το κατάλαβες». Ηταν πάλι η ζωή του και οι αγωνίες του μέσα σε λίγους στίχους. Μ’ αυτούς που πάλευε όλη του τη ζωή όπως «ο άρρωστος με τα σεντόνια του».

«ΝΟΗΤΟΣ ΛΥΚΟΣ». Ο Μάνος δεν πρόλαβε ν’ ακούσει τον «Νοητό Λύκο», που με πολλή αγάπη μελοποίησε ο Γιώργος Ανδρέου. Ακουσε μόνο τα demos. Ηταν πολύ χαρούμενος, γιατί είναι πραγματικά ένα πολύ δύσκολο ποίημα και είχε μεγάλη αγωνία και εκείνος και εγώ. Ο Ανδρέου ήταν πιο ψύχραιμος. Ο Νοητός Λύκος όπως ξέρετε είναι η νέκυια του Μάνου Ελευθερίου. Κατεβαίνει στον Αδη και η μάνα του του λέει ότι δεν είναι ώρα ακόμη και τον ξαναστέλνει στη γη. Νομίζω ότι το ποίημα είναι εμπνευσμένο από τον Οιδίποδα. Γιατί ο Μάνος πιο πολύ και απ’ την αγάπη, έψαχνε την αλήθεια. Ακούγαμε πρόπερσι στο αυτοκίνητο στη Σύρο, την πρόβα του Νοητού Λύκου. Το Γκιουλ Μπαξέ του άρεσε πολύ: Στον γκιουλ μπαξέ παγώνια και σουλτάνοι / χρυσάφι τρων’ και πίνουν μουσικές / Αλλάζουν φύλο μες στο συντριβάνι / καπνίζοντας και χόρτο και λιβάνι μες στων Παλαιολόγων τις σκιές / που γίναν απ’ τη μοίρα τους ζητιάνοι».

Είμαστε αμίλητοι, μας πήρε ο δρόμος από τον Ταρσανά, στο λιμάνι, μέχρι τα Βαπόρια και γυρίσαμε από πάνω από το Βροντάδο ακούγοντας…  «Αχ, ωραίο είναι» μου είπε. «Θα κυκλοφορήσει λες; Γιατί δεν βγαίνουν πια δίσκοι και αυτά είναι δύσκολα πράγματα, βρε παιδί μου»… «Και βέβαια θα κυκλοφορήσει Μάνο μου». Κι η ώρα ήρθε. Ο Μάνος μπορεί να λείπει σαν φυσική παρουσία, κατά τ’ άλλα είναι εδώ μαζί μας, μας ακούει και μας συμβουλεύει.

INFO{CR}

Θέατρο Φιλίππων, στις 31/8. Θέατρο Βράχων Βύρωνα στις 2/9. Θέατρο Γης Θεσσαλονίκης στις 8/9 και Θέατρο Πέτρας στις 25/9. {LF}Ολες οι συναυλίες αρχίζουν στις 21.00.