«Αγραμματοσύνη και ημιμάθεια φέρνουν αδιαφορία»

Τον Μάιο του 1973 ο ζωγράφος Νίκος Χατζηκυριάκος – Γκίκας προετοιμάζεται για την έκθεσή του στην Εθνική Πινακοθήκη. Είναι ο πρώτος εν ζωή τότε δημιουργός που το έργο του προβάλλεται εκεί. Ο ήδη διεθνής ζωγράφος υποδέχεται στο ατελιέ του στην οδό Κριεζώτου τον Γ.Κ. Πηλιχό και παραχωρεί μια συνέντευξη μιλώντας ποιητικά για την τέχνη, τον ελληνικό πολιτισμό, τις βαθμίδες του ωραίου:

«Θεωρώ ότι τα έργα μου ανήκουν στον ελληνικό χώρο, γιατί όσο κι αν έζησα στην Ευρώπη, όσο κι αν εκεί εξέθεσα, οι παραστάσεις που αντιπροσωπεύουν δεν είναι τα ήπια, δροσερά, υγρά, πράσινα, ευλύγιστα, ρέοντα, αμβλυγώνια, καμπύλα, ημιφώτιστα, τρυφερά τοπία και σήματα της δυτικής ζωγραφικής. Είναι τα σκληρά, ατσαλένια, άτεγκτα, συγκρατημένα, πέτρινα, ιερατικά, γωνιώδη εκείνα τοπία και χώροι ιεροί αυτής εδώ της γης, αυτής εδώ της ιστορίας, κάτι το ξέχωρο, ένα στοιχείο μοναδικό…

Πώς κατορθώσατε, αν και σπουδάσατε στο Παρίσι, να αποφύγετε τις ξένες επιδράσεις και να διαμορφώσετε μια εντελώς δική σας προσωπικότητα ως ζωγράφος;
Σε ηλικία δεκαπέντε ετών στο Παρίσι, όπου πήγαινα σχολείο, έτυχε να δω έναν πίνακα που με καθήλωσε εμβρόντητο. Παρίστανε έναν κήπο, ψάθινες καρέκλες, τραπεζάκι με διάφορα καθημερινά αντικείμενα, δύο όχι ωραίες κυρίες καθισμένες κι ένα σκυλάκι που ξυνόταν. Υπήρχαν κηλίδες από φως ριγμένες χάμου, στον κορμό ενός δέντρου, εδώ κι εκεί. Η μπογιά ήταν αφρόντιστα ριγμένη. Το όλο έργο ήταν άχαρο. Ο ζωγράφος είχε θυσιάσει συνειδητά την καλλιέπεια για να εκφράσει την αλήθεια της στιγμής με τα πιο άμεσα και ωμά μέσα. Είχες την εντύπωση πως αφήρεσε την πέτσα κι έδειχνε τα πράγματα ολόγυμνα. Αποκτούσαν έτσι μια φοβερής εντάσεως παρουσία. Ο πίνακας ήταν του Ματίς – γι’ αυτόν δεν ήξερα τίποτα τότε. Η εμπειρία αυτή δεν ξεχάστηκε, όσο κι αν κατόπιν προστέθηκαν άλλες…

Νομίζετε ότι σας ξέρει το ελληνικό κοινό; Αν δε σας ξέρει, ποιος φταίει;
Εννοείτε, φαντάζομαι, το πλατύ κοινό. Οι καλές τέχνες φαίνεται ότι στον τόπο μας περνούν απαρατήρητες, ότι είναι έξω από τη σφαίρα του ενδιαφέροντος. Και είναι φυσικό. Αγραμματοσύνη και ημιμάθεια φέρνουν αδιαφορία, ακηδία και ολιγωρία. Η πνευματική τροφή, το modus vivendi, του σημερινού ανθρώπου εκκολάπτεται στις αίθουσες κινηματογράφου και στα φανταχτερά περιοδικά της μόδας. Ο,τι γυαλίζει προσελκύει τις μάζες… Αλλά θα με ρωτήσετε ποιος φταίει γι’ αυτή την κατάσταση εφόσον δεν υπάρχει μάθημα τέχνης και αισθητικής στα ελληνικά σχολεία και πανεπιστήμια. Ωστόσο, εκείνο που θα ήλπιζε κανείς είναι ότι θα μπορούσαν να αισθανθούν τουλάχιστον κάποιον σεβασμό για το έργο τέχνης εν γένει. Σεβασμό για το αρχαίο ή νεότερο μνημείο… Φαίνεται ότι ο Νεοέλλην “δεν βλέπει”. Είναι ανίκανος να συλλάβει μια παράσταση εικονική. Δεν έχετε παρά να κοιτάξετε πώς κρεμάει τις ταμπέλες του και τις διαφημίσεις του. Θα παρατηρήσετε εξωφρενικά και τερατώδη πράγματα. Βλέπετε, ένα σίγουρο κριτήριο είναι η ευαισθησία στις αναλογίες. Μπορεί να πει κανείς ότι από κει ξεκινάνε τα πάντα. Σε εμάς, ένας που χτίζει σπίτι και έχει τέσσερις τοίχους ρίχνει εκεί μέσα δύο – τρία παράθυρα και μία πόρτα. Αυτό βέβαια δεν είναι αρχιτεκτονική. Δεν είναι τίποτα. Είναι ένας βανδαλοβαρβαρισμός, αφελής άλλωστε και ασυναίσθητος. Τα ανώτερα στάδια είναι να βρει σχέσεις μεταξύ ύψους και φάρδους στο αρχικό τετράπλευρο που είναι ο τοίχος, να διαιρέσει το τετράπλευρο σε ανάλογα μέρη σε ύψος και πλάτος. Να δώσει σε καθένα από τα μέρη αυτά προσωπικό χαρακτήρα, να πλάσει τα μέρη αυτά και να τους δώσει αναγλυφικότητα. Και τέλος να κάμψει το άτεγκτον της γεωμετρίας στη θέρμη του συναισθήματος (παρεμπιπτόντως ο τίτλος μιας μελέτης που γράφτηκε για το έργο μου είναι ακριβώς ο εξής: “Geometry of emotions”. “Γεωμετρία των αισθήσεων”).

Με τις αισθητικές αυτές πράξεις που σας ανέφερα προηγουμένως δεν τελειώνει η αισθητική ενέργεια. Μάλλον αρχίζει. Διότι, αφού έγιναν όσα ως τώρα είπαμε, απομένει να επιτύχουμε την εντέλεια. Από δω και πέρα δικαιούμεθα να χρησιμοποιούμε τον όρο “ωραίο”. Αλλά ο όρος αυτός έχει άπειρες διαβαθμίσεις: πολύ ωραίο, λιγότερο ωραίο ή πάρα πολύ ωραίο. Κι από εκεί διαφοροποιείται σε: εξαίσιο, θαυμάσιο, καλαίσθητο, χαριτωμένο, αυστηρό, υψηλό, ρυθμικό, κομψό, εξεζητημένο, γοητευτικό, ελαφρό, σοβαρό, σπάνιο, δυνατό, πνευματικό, αβρό, ρομαντικό, κλασικό, λατρευτικό, φανταστικό, ασκητικό, συμβολικό, ορθολογιστικό, οργανικό, συναισθηματικό, τραγικό, κωμικό, ποιητικό, γραφικό, περίτεχνο, επιβλητικό και ούτω καθεξής».