Αρκασιανή μυθολογία

Εχω κι άλλοτε, πολλά χρόνια πριν, αναφερθεί σ’ αυτήν τη σελίδα και επ’ ευκαιρία παραστάσεων με στόχο την κωμική πλευρά της ζωής στα ελαττώματα, ατομικά και κοινωνικά, των συνανθρώπων μας και εδώ και σε ξένες, συχνά μακρινές, χώρες.

Είναι τελείως διαφορετικός ο τρόπος που οι συγγραφείς, του θεάτρου που μας αφορά εδώ, καταγράφουν, κρίνουν και όχι σπάνια καταδικάζουν τα σφάλματα, τα λάθη (δεν είναι το ίδιο), τις στρεβλώσεις του ηθικού κανόνα. Εξάλλου συχνά μας δίνεται η ευκαιρία να διαπιστώσουμε πως ελαττώματα του ευρωπαϊκού Βορρά, της Απω Ανατολής ή της Κεντρώας Αφρικής ή της Νότιας Αμερικής έχουν διαφορετική «ποιότητα», άλλες αντιδράσεις της κοινής γνώμης στη χώρα τους απ’ ό,τι θα είχαν αν εκδηλώνονταν στη χώρα μας ή σε χώρες του ευρωπαϊκού Νότου. Για πρόχειρο παράδειγμα αναφέρω πως στη Γερμανία π.χ. ο μανάβης, όταν είσαι ξένος και ψωνίζοντας ρωτάς με τα μάτια την τιμή, εκείνος συχνά, άνετα, ανοίγει την παλάμη του με τα δάχτυλα προς τα μούτρα σου και ανάλογα εκφωνεί «πέντε ή δέκα μάρκα»!

Για τον Ελληνα, ο μανάβης τον μουντζώνει και δεν είναι λίγες οι αντιδράσεις βίαιες τουριστών που έχουν προσβληθεί!

Με όσα γράφω θέλω να επισημάνω πόσο συχνά είναι δύσκολη η συνεννόηση για απλά καθημερινά πράγματα. Οταν αυτές οι συμπεριφορές, λεκτικές ή χειρονομικές, περιέχονται σε θεατρικά κείμενα, κάνουν δυσχερή τη θέση και του ηθοποιού σε άλλη κουλτούρα να «κατεβάσει» το ιδιόλεκτο ή τον χειρονομημένο λόγο, αλλά και του κοινού να συλλάβει π.χ. την προσβολή, την ειρωνεία, την απόρριψη ή την επικρότηση σε μια σκηνική σχέση.

Μέσα σ’ αυτά τα πλαίσια είχα κάποτε την ευκαιρία σε δοκίμιό μου στο αξέχαστο και έξοχο περιοδικό «Διαβάζω», αφιερωμένο στο χιούμορ, να γράψω τη διαφορά στον τόπο μας ανάμεσα στην «πλάκα» και στο «χιούμορ». Χωρίς αμφιβολία, η «πλάκα» είναι είδος λαϊκότερο, χωρίς αυτό να σημαίνει πως ορισμένες φορές ένας λαϊκός άνθρωπος, και συχνά ηλικιωμένος σ’ έναν πλάτανο από κάτω στο ορεινό χωριό, δεν έχει ένα συχνότατα «λεπτό χιούμορ», μια ειρωνεία και μια προσποίηση που συναντά κανείς σε βόρειους λαούς και σε μεγάλα θεατρικά κείμενα του παγκόσμιου δραματολογίου. Πράγματι άλλο χιούμορ έχουν τα έργα του Γκόγκολ, άλλο του Μολιέρου, άλλο του Γκολντόνι, άλλο του Σούντερμαν, άλλο του Μπέκμαν και άλλο του Μαρκ Τουέιν ή του Γούντι Αλεν. Μερικοί μάλιστα ειδικά στο ύφος του θεατρικού χιούμορ ξεχωρίζουν ως τελείως διακριτό το εβραϊκό χιούμορ. Πράγματι από τον Τσάπλιν, τον Λιγνό, τον Μπάστερ Κίτον έως τον Γούντι Αλεν και τον ρώσο κλόουν Ποπόφ.

Στην αιθρία του κλίματός μας ευδοκίμησε περισσότερο η πλάκα, αλλά μεγάλοι μας συγγραφείς υπηρέτησαν και απογείωσαν το χιούμορ. Π.χ. ο Ροΐδης είναι ένας ειρωνιστής, γι’ αυτό και αμέσως έγιναν αποδεκτά τα έργα του («Η Πάπισσα Ιωάννα», και μόνο ο τίτλος είναι υψηλό χιούμορ) στην Ευρώπη και ιδιαίτερα στην πατρίδα του σύγχρονου χιούμορ Αγγλία.

Εν παρενθέσει εδώ σπεύδω να ξαναθυμίσω στους αναγνώστες μου παλιότερο κείμενό μου, όπου εξέθετα την περιπέτεια της λέξης χιούμορ, ελληνικότατης, αφού μεταφέρει στα αγγλικά τη λέξη χυμός (το ρω στο τέλος δεν είναι όσο νομίζεται ξενική κατάληξη, υπάρχει στα αρχαία ελληνικά πληθώρα λέξεων, ιδίως στον Ομηρο, που καταλήγουν σε ρω και οι γλωσσολόγοι εντόπιζαν διαλέκτους με έντονη παρουσία στην κατάληξη του ρω όπου σήγμα, π.χ. τηρ Βουλήρ, της Βουλής, σε στήλη των Δελφών). Χιούμορ άρα χυμός, δηλαδή αναφορά στην αριστοτελική θεωρία και την ιπποκράτεια για τη χύμευση ως ουσιώδες λειτουργικό σύστημα των οργανισμών (π.χ. μέλαινα χολή = μελαγχολικός, αιματώδης τύπος, χολερικός).

Πριν από χρόνια αποκάλυψα πως η ψυχική αρρώστια ή διάθεση ενός κυνικού που κυριάρχησε στην αγγλική λογοτεχνία από χαρακτήρες του Σαίξπηρ έως του Μπέρναρντ Σο, του Οσκαρ Γουάιλντ και την ποίηση εξέφρασε αυτό το spleen. Είναι η ελληνική λέξη σπλήνα, άλλη μία οργανική έκκριση κατά τη θεωρία των «χυμών» των αρχαίων Ελλήνων.

Ο Ροΐδης είχε χολερικό χιούμορ, ο Μποστ αιματώδες. Σπλήνα έχει το χιούμορ του Αρκά, αυτό το κυνικό, κατεδαφιστικό, συχνά απελπισμένο χιούμορ για να καταγραφεί η ανθρώπινη κατάσταση. Γνώρισα αυτόν τον έξοχο Ελληνα ακόμα φοιτητή στο Πολυτεχνείο, όταν με παρέμβαση του αείμνηστου φίλου Ασαντούρ Μπαχαριάν τον καθοδήγησα να διατυπώσει την πτυχιακή του διατριβή που δημοσιεύτηκε σε τόμο με ανθολογία σκηνογραφίας και ενδυματολογίας ενός αιώνα. Αργότερα με το ταυτοτικό του όνομα Ευδαίμων κρίθηκε για τα σκηνικά του στον Κουν και στη Στοά του Παπαγεωργίου.

Υστερα χάθηκε από την αγορά, για να εμφανιστεί το φαινόμενο Αρκάς και να κυριαρχήσει με φανατικούς και πολλούς θαυμαστές.

Δεν γνωρίζω τις επιρροές που δέχτηκε στην τέχνη του και τις αγάπες του, αλλά και δεν με αφορά. Αν το χιούμορ του το καταλυτικό θυμίζει Ροΐδη ή Γούντι Αλεν ή Μαρκ Τουέιν, δεν σημαίνει πως τους γνωρίζει ή τους ακολουθεί. Ανήκει στην ίδια «φυλή» και αυτό είναι ιδιοσυγκρασιακό γνώρισμα, θα το έλεγα ιδιάζουσα ματιά και ακοή, κυρίως όμως μια ιδιόρρυθμη σχέση με τη δομή της γλώσσας όσον αφορά το μέγα γλωσσικό προικώο, την αναλογία και τη μεταφορά.

Ο Αρκάς είναι κυρίως σατιρικός γλώσσας. Είναι βέβαια αξιόλογα τα «μυθολογικά» του ευρήματα που ανάγονται στις μεγάλες παραδόσεις και της αρχαίας ελληνικής αλλά και της ευρωπαϊκής μυθολογίας. Πουλιά μιλούν και μιμούνται τα ανθρώπινα και στον Αίσωπο. Και ο Αριστοφάνης κατεβάζει στον Αδη ήρωές του και στο δημοτικό τραγούδι πουλιά συνομιλούν, προειδοποιούν.

Ο Τσιφόρος, ο Μποστ δημιουργούν τη δική τους «μυθολογία»: μάγκες, λαμόγια και σταυροφόροι και Πειναλέοντες.

Ετσι ο Αρκάς έχοντας προγόνους, αλλά χωρίς να τους ακολουθεί, δημιουργεί τη δική του μυθολογία. Ισοβίτες, σπουργίτες, άγγελοι, ευνούχοι σκύλοι, λυσσάρες σκύλες κ.τ.λ. Δεν είναι όμως αυτός ο στόχος του – αφού δημιουργήσει την «οικογένεια» του στόχου του, οργιάζει πλέον η ευφορία τού παιχνιδιού με τις μεταφορές και τις απροσδόκητες αναλογίες.

Το κατόρθωμα του Αρκά είναι, όπως βέβαια κάθε μεγάλου γελοιογράφου, να αφηγηθεί σε τρία σκίτσα μια συνθήκη, μια σχέση, μια ανατροπή και ένα άχρηστο δίδαγμα.

Ο Δημήτρης Αγοράς έκανε ένα κατόρθωμα. Με μαεστρία συνδέοντας τις μικρές αλλά καίριες «αφηγήσεις» και τις έξοχες ατάκες του Αρκά με ένα ευφρόσυνο «συνεχές», χάρισε πρώτα στους ηθοποιούς εξαίσιους ρόλους και εκπληκτικές ατάκες και στο κοινό ένα θέαμα και ακρόαμα αδιάκοπης ευφορίας και ανατροπών. Ο Αγοράς διασκεύασε και σκηνοθέτησε το έργο και έπαιξε έξοχα τον Καστράτο. Ο Βισκαδουράκης στις πιο ουσιαστικές (χωρίς φλυαρίες) παρουσίες του (διάβολος), η απολαυστική Βογιατζάκη, η εξαίσια σε χάρη, κίνηση και χιούμορ Μάρα Δαρμουσλή, η απολαυστική Κατερίνα Θεοχάρη, ο πολλά υποσχόμενος, συνεχώς εκπλήττων Πέτρος Μπουσουλόπουλος, ο Χρήστος Τριπόδης (που έχει και την καλλιτεχνική ευθύνη του θιάσου) καίριος, ο ουσιαστικός και μετρημένος Γιώργος Χατζής (ισοβίτης), ο Αλέξης Βιδαλάκης χαριτωμένος και βεβαίως ο εξαίσιος πάντα, μέγας μίμος και λιτός Γιώργος Γαλίτης, ο Μπάστερ Κίτον του τόπου μας. Τα κοστούμια της Ματίνας Μέγκλα, η χορογραφία της Αντιγόνης Γύρα.

info

Κείμενο: Αρκάς Θεατρική διασκευή

Σκηνοθεσία: Δημήτρης Αγοράς

Kοστούμια: Ματίνα Μέγκλα

Χορογραφίες: Αντιγόνη Γύρα

Καλλιτεχνική επιμέλεια: Χρήστος Τριπόδης

Ερμηνείες: Θανάσης Βισκαδουράκης, Σοφία Βογιατζάκη, Γιώργος Γαλίτης, Μάρα Δαρμουσλή, Κατερίνα Θεοχάρη, Πέτρος Μπουσουλόπουλος, Χρήστος Τριπόδης, Γιώργος Χατζής, μαζί με τους Δημήτρη Αγορά και Αλέξη Βιδαλάκη

Πού: Σε περιοδεία – απόψε στο Αργοστόλι (αύλειος χώρος Ξενία), αύριο στο Ληξούρι (αύλειος χώρος 1ου Δημοτικού Σχολείου)