Γέψεις στον ουρανίσκο

Εγραψα και παλιότερα πόσο δύσκολο, σχεδόν αδύνατο, είναι να μεταφραστεί η ποίηση. Το νόημα βεβαίως και μεταφράζεται αλλά η ποίηση δεν είναι τα νοήματα, έλεγε ο γάλλος ποιητής, η ποίηση γίνεται, έλεγε, με λέξεις. Και οι λέξεις, ως ήχος, ως ιστορία του ήχου, δεν μεταφράζονται. Ο Σολωμός έγραψε στα χειρόγραφά του δεκάδες φορές τον στίχο: «Ανάκουστος κελαϊδισμός και λιποθυμισμένος». Οταν όμως το έστειλε στο τυπογραφείο (από τους λίγους στίχους που τύπωσε) γράφει: «Ανάκουστος κιλαϊδισμός και λιποθυμισμένος»! Αντε μεταφράστε το.

Σήμερα όμως Σάββατο πριν από τον Δεκαπενταύγουστο που έρχεται καταφεύγω σε μια άλλη μεταφραστική ήττα. Γράφει ο Ελύτης τον στίχο: «Εχω τη γέψη του Δεκαπενταύγουστου στον ουρανίσκο μου»! Ενας γάλλος ποιητής (ας μην εκθέσουμε ονόματα σήμερα που εξάλλου δεν φταίνε) τολμώντας μάλιστα να τυπώσει τη μετάφρασή του απέναντι στο πρωτότυπο γράφει (και μεταγράφω αυτολεξεί στα ελληνικά): «Εχω τη γεύση της δεκάτης πέμπτης Αυγούστου στον ουρανίσκο μου»! Πιστή μετάφραση; Πιστότατη. Ελύτης; Ούτε κατά διάνοια ούτε κατά την αίσθηση. Ο γάλλος αναγνώστης που διάβασε τη μετάφραση χωρίς αμφιβολία θα εισέπραξε πως ο ποιητής αυτήν την (αδιάφορη για τη γαλλική εμπειρία) ημερομηνία θα είχε μια εμπειρία, πιθανόν ευχάριστη, πιθανόν όμως και δυσάρεστη, γιατί ο ποιητής δεν αναφέρει την ποιότητα της γεύσης, γλυκιά ή πικρή, ή αλμυρή ή και αηδής.

Ομως για τον έλληνα αναγνώστη της ποίησης του Ελύτη ο Δεκαπενταύγουστος έχει μια γευστική εμπειρία συγκεκριμένου φάσματος. Από ρώγα σταφυλιού έως μεταλαβιά. Είναι αυτό που άλλος μεγάλος κυριολεκτικά ποιητής της γλώσσας μας, ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ονομάζει «Ρεμβασμό του Δεκαπενταύγουστου». Εδώ πια δεν είναι η γεύση. Είναι η ονειροπόληση, το ταξίδι μέσα στη χαύνωση του Αυγούστου της μνήμης στον φούρνο με τα κουλουράκια, στο αεράκι που έρχεται από τη θάλασσα, τον απόμαχο ναυτικό στην αυλή με την κληματαριά και τα κορίτσια με τη νυχτικιά που κολυμπούν και ηχούν τα γέλια τους έως τον μικρό βοσκό που κρυφοκοιτάζει μέσα από τις πικροδάφνες, όταν πάει να δραπετεύσει από το φαρδύ νυχτικό ένα μικρό στηθάκι ατίθασο. Αυτοί οι Αύγουστοι και οι Δεκαπενταύγουστοι πώς να μεταφερθούν είτε με τη γραφή είτε και προφορικά. Αυτές οι γεύσεις, αυτά τα ακούσματα, αυτά τα οράματα κι αυτές οι μυρουδιές δεν περιγράφονται και δεν μεταφέρονται. Τα ζεις, τα αισθάνεσαι, τα ψαύεις, τα οσφραίνεσαι, τα γεύεσαι, τα χορταίνεις. Πώς μπορείς να βρεις λέξεις για να περιγράψεις το πώς σπάει μέσα στο στόμα μια ρώγα σταφυλιού, ποια η διαφορά στη γεύση από διάφορα γλυκά του κουταλιού: κυδώνι, φιρίκι, σύκο, αχλάδι, βερίκοκο, περγαμότο, καρπούζι, μούρο;

Και η πρόσληψη με την ίδια τελετουργία με τη μετάληψη. Συνήθως, τότε, τα χρόνια της αθωότητας και της παράδοσης, της Παναγίας προηγείτο νηστεία. Ετσι η πρώτη γεύση μετά τη λειτουργία το πρωί της εορτής ήταν θεία μετάληψη. Οχι, δεν ήταν τόσο θρησκευτικό καθήκον, δεν ακολουθούσε όπως όριζε το δόγμα την εξομολόγηση η μετάληψη. Ηταν μια τελετουργία εθιμική. Επειτα από αυτήν επιτρέπονταν οι απαγορευμένες τροφές της νηστείας. Θυμίζω εδώ πως η νηστεία πάλι δεν ήταν τόσο ένα θρησκευτικό καθήκον. Οσο κι αν ενοχλήσει κάποιους, ήταν μια αγροτική οικονομία. Κατά τη διάρκεια της νηστείας καταλύονταν τροφές που διέθετε ο τόπος, κυρίως λαχανικά, όσπρια, παστά ψάρια, ελιές και σπανακόπιτες, κολοκυθόπιτες, χορτόπιτες (στη γλώσσα της εποχής μπαμπανέτσες και μαμαλίγκες). Ακόμα και το κυνήγι αναστελλόταν διότι αυτή την εποχή οι λαγοί εγκυμονούν. Το ίδιο και αρκετά πουλιά που τρώγονται. Αυτή την εποχή ή γεννούν ή επωάζουν.

Τη μέρα της Παναγίας καταλύονταν όλες οι απαγορευμένες τροφές. Σφάζονταν γουρούνια, κουνέλια, κοκόρια, κότες, γαλοπούλες και παίρναν φωτιά οι φούρνοι των σπιτιών στα χωριά. Ταψιά με κρέατα και πατάτες, πίτες, γαλατόπιτες, κρεατόπιτες, ανοίγαν κάτι βαρέλια με παστά και βέβαια τα βαρέλια με το περσινό κρασί, το σώσμα (σε λίγο θα ετοιμάζονταν να δεχτούν τον μούστο για την καινούργια σοδειά).

Μετά το κύριο γεύμα και τις γλυκές πίτες έρχονταν το βάζο με το μέλι και ο καρυοθραύστης για να σπάσουν τα καρύδια και τα αμύγδαλα και συχνά και τα φουντούκια. Και ύστερα τα τραγούδια και οι χοροί. Αυτές οι λαϊκές τελετές δεν γίνονταν μόνο στα χωριά και στις κωμοπόλεις. Ακόμη και στην πρωτεύουσα, χρόνια βέβαια πριν (χωρίς τηλεόραση, Διαδίκτυο, ηλεκτρόφωνο και πλέι λιστ) σε ταράτσες, αυλές, στις γειτονιές ή το πεζοδρόμιο, αλλά μέσα στα σπίτια με ορθάνοιχτα παράθυρα, ο Δεκαπενταύγουστος δοξαζόταν. Εξάλλου δεν υπήρχε μείζονα οικογένεια να μην έχει Μαρία, Παναγιώτη και τις παραλλαγές.

Στις θαλασσινές ακτές και σε νησιά οι ναυτικοί μετά τα Χριστούγεννα, το Πάσχα, της Παναγίας διάλεγαν για λίγο να ξεμπαρκάρουν. Το ομηρικόν «νόστιμον ήμαρ» (η μέρα του γυρισμού στην πατρίδα) είναι παλιό έθιμο και τάμα των ξενιτεμένων, κυρίως των ναυτικών, και βέβαια μια επιστροφή και στις «νοστιμιές» της μάνας, της γιαγιάς και της συζύγου, του τόπου κυρίως.

Το έχω γράψει ξανά, αν θυμάμαι καλά, περνούν τα χρόνια, πως το 1974 ακόμη επί υπαρκτού (τρομάρα του) σοσιαλισμού βρεθήκαμε τρεις φίλοι με τρεις σκαραβαίους στη Ρουμανία και στη Βουλγαρία. Σε μια πλατεία του Βουκουρεστίου μίζερη με χαμηλό φωτισμό περνώντας ακούσαμε ελληνικά! Ηταν συγκεντρωμένοι, σε πηγαδάκια, έλληνες αυτοεξόριστοι, παλιοί αντάρτες είκοσι πέντε χρόνια μακριά από την πατρίδα. Τους πλησιάσαμε και πιάσαμε κουβέντα.

Ηταν συγκινητικοί στην επαφή με πατριώτες που μιλούσαν τη γλώσσα τους. Ολοι νοσταλγούσαν τα χωριά τους και κυρίως μάνες, γυναίκες και παιδιά που άφησαν πίσω στη φυγή τους μετά την ήττα. Οταν απομακρυνθήκαμε να πάμε προς το κατάλυμά μας μάς πήρε από πίσω ένας γέροντας χωρίς να μιλά και χωρίς να πλησιάζει ή να ενοχλεί. Οταν φτάσαμε στον ξενώνα όπου είχαμε καταλύσει, στην πόρτα, πλησίασε και με κατεβασμένο βλέμμα, σαν να ντρεπόταν που ενοχλούσε, μας πήρε την άδεια (που φυσικά τη δώσαμε απλόχερα) να μας ρωτήσει κάτι. Του το επιτρέψαμε. Και τι μας ζήτησε να του πούμε, αγαπητοί αναγνώστες; «Πατριώτες, πώς είναι η πετσούλα του αρνιού το Πάσχα την ώρα που ψήνεται, τι γεύση έχει καθώς τραγανιστή λιώνει στο στόμα;». Λόγω τιμής!

Τότε για πρώτη φορά στη φιλολογική μου ζωή, μια ζωή ως επαγγελματίας με τα αρχαία κείμενα, κατάλαβα πώς έφτασε, όπως είπα πριν, το «νόστιμον ήμαρ» (η μέρα της επιστροφής στην πατρίδα) να φτάνει στην καθημερινότητα του σήμερα με τη λέξη νόστιμος, νοστιμιά ακριβώς να σημαίνει τη γεύση της πατρίδας, την πετσούλα του αρνιού που Πάσχα που τραγανιστή λιώνει στο στόμα, ενώ ο οβελίας γυρίζει ακόμη πάνω στη θράκα.

Πώς λοιπόν ο ξένος καλός ποιητής να αντιληφθεί τι σημαίνει «Γεύση του Δεκαπενταύγουστου στον ουρανίσκο» του Ελύτη;

Και πώς να αντιληφθεί και να μεταφράσει στην έξοχη, αλλά άλλης μουσικής γλώσσα του, τη λέξη μυρουδιά που ανάγεται στο άγιο μύρο και σε κάθε μύρο φυσικά, ενώ χρησιμοποιείται και από τους ατμούς που εκπέμπει η κατσαρόλα με το φαΐ της μάνας μας. Μοσκοβολάει το σπίτι, άλλη αμετάφραστη έκφραση. Μιλάμε για φαγητό!