Η ομπρέλα της Μαντάμ Μποβαρί

Πριν εισέλθω στο θέμα της σημερινής επιφυλλίδας, μια γλωσσική, σχετική παρατήρηση: τι έξοχη λέξη, που τη δημιούργησαν οι έλληνες λόγιοι, όπως ανθολογεί στο έξοχο λεξικό του ο Κουμανούδης, «Περί των λέξεων υπό των λογίων πλασθεισών μετά το 1453»! – αναφέρομαι στη λέξη «βιοτεχνία». Θυμίζω εδώ πως η λέξη «τέχνη» που παράγεται από το ρήμα «τεύχω», που σημαίνει «κατασκευάζω», «συγκροτώ», «συναρτώ», «συνταιριάζω», δεν έχει, όπως παραπλανητικά χρησιμοποιείται, σημασία μόνο και αποκλειστικά για τις «καλές τέχνες». Εν πρώτοις, είναι (άλλη λέξη που περιορίστηκε η σημασία της) ποίησις. Ο Πλάτων σπεύδει να μας ειδοποιήσει, «και πάσαι μεν αι τέχναι ποιήσεις εισίν».

«Ποιώ» στ’ αρχαία ελληνικά σημαίνει, πάλι με τον Πλάτωνα βοηθό, «δημιουργώ εκ του μηδενός», «φέρω στο φως», «γεννάω». Ετσι, ορθά, αντιλαμβανόμαστε και τη Δημιουργία του Κόσμου από τον Ποιητήν ορατών τε και αοράτων. Από το χάος εποίησεν κόσμον. Ετσι, λοιπόν, οι τέχνες, όλες οι μαστορικές, είναι ποιήσεις. Στη φύση δεν υπάρχουν παπούτσια, ποδήλατα, σπίτια, παστίτσια και, βέβαια, και σονέτα και ραψωδίες και Οιδίποδες. Τώρα, αν κάποιοι θέλουν να χωρίζουν τις τέχνες σε πρακτικές, βάναυσες και καλές, θα πρέπει να παραδεχθούν πως υπάρχουν έξοχα παπούτσια και κακά σονέτα, έξοχες τυρόπιτες και άθλια έπη.

Ο μακρύς αυτός πρόλογος έγινε διότι σήμερα θα με απασχολήσουν, στον χώρο πάντα που ελέγχω, το θέατρο, τέχνες της θεατρικής παραγωγής που συνοδεύουν, και συχνά στηρίζουν, κείμενο θεατρικό, υποκριτική, σκηνοθεσία και άλλα προβεβλημένα, δικαίως ίσως, στοιχεία της μιμήσεως πράξεων. Κατ’ αρχάς, ο ίδιος ο θεατρικός χώρος. Μέσα στους αιώνες οι θεατές παρακολουθούσαν τη μιμητική πράξη από πλαγιές λόφων, ύστερα από αμφιθέατρα, πλατείες, κλειστά, ειδικά κλεισμένα, κουτιά και, συχνότερα τα τελευταία χρόνια, γκαράζ, αποθήκες, θυρωρεία (το Θέατρο Μουσούρη ήταν το θυρωρείο της πολυκατοικίας από πάνω του), φυλακές, νοσοκομεία, πλοία, σοφίτες και, σπάνια, ακόμη και ασανσέρ και τουαλέτες! Μέσα σ’ αυτούς τους χώρους δεν παριστάνονται έργα γραμμένα ειδικά για τις συνθήκες αυτών των χώρων. Τραγωδία του Ευριπίδη, λ.χ., έχει παιχθεί συχνά σε στάδια, σε αλάνες, σε προκυμαίες λιμανιών και στο γκαράζ του Εθνικού Θεάτρου. Προς Θεού, δεν έχω τίποτε με τους χώρους. Ο Λόπε ντε Βέγκα, εξάλλου, έγραψε πως «θέατρο είναι ένας ηθοποιός και ένα πατάρι»! Εκείνο που σήμερα θέλω να συζητήσω είναι το πρόβλημα πως, κάθε φορά, ένα κείμενο μεταποιείται σε θεατρική μίμηση μέσα σε έναν συγκεκριμένο χώρο με τις πιθανές βολές του, αλλά και με τις ιδιοτροπίες του.

Στο Θέατρο Μουσούρη, όταν παιζόταν το έργο του Τσέχοφ «Τρεις αδελφές», ένας ηθοποιός που στην πρώτη πράξη έμπαινε και έβγαινε από τη σκηνή από τη δεξιά κουίντα και στη δεύτερη από την αριστερή, επειδή το σκηνικό είχε ακουμπήσει στον πίσω τοίχο και δεν υπήρχε περίπτωση ο συγκεκριμένος ηθοποιός να περάσει από πίσω, ώστε να εισέλθει από την αριστερή πλευρά, έβγαινε στον δρόμο κι εγώ τον είδα με τη στολή του ρώσου στρατιωτικού να ψωνίζει τσιγάρα στο περίπτερο έξω από το Θέατρο Μουσούρη! Αναφέρομαι σε αυτό το χαριτωμένο στιγμιότυπο για να τονίσω πως ο χώρος της μίμησης πρέπει να εξασφαλίζει την αναγκαία κυκλοφορία στη σκηνή όχι μόνο ηθοποιών, αλλά και επίπλων. Στην παλιά Λυρική Σκηνή, όπου υποχρεωτικά ανέβαιναν δύο ή τρεις όπερες ή οπερέτες την εβδομάδα, τα σκηνικά, κάθε φορά, έρχονταν από τις αποθήκες, κάπου στις παρυφές της Αθήνας. Με λίγα λόγια, αφού είχαμε μόνο δύο θέατρα χτισμένα εξαρχής για θέατρα, το Εθνικό και το Ρεξ (τώρα βέβαια υπάρχουν η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση και το ΚΠΙΣΝ, ευτυχώς), έπρεπε, κάθε φορά, να βρίσκουμε λύσεις που ή ευνούχιζαν τις ανάγκες ενός έργου ή άλλαζαν τις συνθήκες που απαιτούσε το κείμενο. Οι ηθοποιοί μας ξέρουν και μπορούν να εμπλουτίσουν αυτές τις παρατηρήσεις τώρα που πολυπρόσωπες παραγωγές παίζονται σε γήπεδα ή χώρους που δεν έχουν ούτε τις στοιχειώδεις συνθήκες για να ντυθούν, να βαφτούν και να κάνουν ένα ντους οι ηθοποιοί που περιοδεύουν!

Αν σώζεται μια παράσταση, οφείλεται στην ικανότητα, την εφευρετικότητα, την αντοχή και το πείσμα των τεχνικών του θεάτρου μας. Τις προάλλες έβλεπα μια παράσταση στου Παπάγου· με τον κόσμο ακόμη στον χώρο, οι τεχνικοί μάζευαν τα σκηνικά και έμαθα, ρωτώντας, ότι στις 12 τα μεσάνυχτα θα φόρτωναν και θα ταξίδευαν όλη νύχτα, ώστε να στήσουν το άλλο πρωί στη Θεσσαλονίκη, αφού το βράδυ θα παιζόταν εκεί το έργο και οι ηθοποιοί θα έφταναν με πούλμαν λίγο πριν από την παράσταση.

Χρειάζεται ένας ύμνος στους έλληνες τεχνικούς του θεάτρου, όλου του φάσματος. Τους ξυλουργούς, τους σιδηρουργούς, τους βαφείς, τους τεχνικούς σκηνής που φτιάχνουν τα σκηνικά και εκείνους που αλλάζουν σκηνικά στη διάρκεια της παράστασης. Εκτός αυτών, υπάρχουν οι οδηγοί σκηνής που η ευσυνειδησία τους εξασφαλίζει τη ροή της παράστασης. Στο θέατρο Ρεξ υπήρχαν καμαρίνια σε κτίριο που είχε πρόσβαση από την οδό Φειδίου. Για να φτάσει ο ηθοποιός τη στιγμή που πρέπει στη σκηνή, πρέπει να ειδοποιηθεί και να διατρέξει αποστάσεις δύο κτιρίων που συνδέονται με γέφυρα!

Πίσω από τη σκηνή, αφεντικό είναι ο φροντιστής που πρέπει να εφοδιάζει τους ηθοποιούς με τα αναγκαία για τη δράση αξεσουάρ (καπέλα, μπαστούνι, σπαθιά, μαντίλια, ομπρέλες, βρεγμένα αδιάβροχα ή και φαγητά)! Αν η ανάγκη της δράσης προβλέπει σε μια στιγμή ένας ηθοποιός να ζητήσει από τον συμπαίκτη του, λ.χ., ένα στιλό ή ένα γραμματόσημο, ο φροντιστής πρέπει να έχει εφοδιάσει την τσέπη του ηθοποιού με αυτό το αντικείμενο. Αν δεν μεριμνήσει, η καταστροφή είναι δεδομένη!

Οι ράφτρες του θεάτρου είναι ειδικευμένο προσωπικό. Ο ενδυματολόγος συνήθως σχεδιάζει τα κοστούμια και καρφιτσώνει συχνά πάνω στη μακέτα και ένα κουρελάκι με το ύφασμα που επιθυμεί. Ο φροντιστής θα αγοράσει από τα μαγαζιά το ύφασμα και η μοδίστρα θα το ράψει, αφού απασχολήσει τον ηθοποιό που θα το φορέσει τουλάχιστον τρεις φορές. Οταν λέω ράφτρες, εννοώ όλη τη συντεχνία που ντύνει τον ηθοποιό (παπουτσής, καπελού, τσαντάς, ομπρελάς).

Ο εικαστικός δίνει μακέτες και ο ευσυνείδητος περνάει από τα εργαστήρια, αλλά όλοι αυτοί που ενδύουν τους ρόλους πρέπει να γνωρίζουν τη μόδα κάθε εποχής. Φανταστείτε μονάχα πόσες στρατιωτικές στολές κυκλοφορούν στα θεατρικά έργα (Ρωμαίοι, Βυζαντινοί, Ιταλοί, Ισπανοί, Γάλλοι, Σκανδιναβοί, Ρώσοι, Κινέζοι, Ιάπωνες). Τι ομπρέλα κρατάει η Μαντάμ Μποβαρί και πώς είναι η λαβή του μπαστουνιού του Γιάννη Γαβριήλ Μπόρκμαν!

Αφήσαμε απέξω τα έπιπλα, τις κουρτίνες, τα σύνεργα του τζακιού, τα φωτιστικά του σαλονιού, τα χαλιά, τα κάδρα στους τοίχους, τις σκάλες προς τον πάνω όροφο. Αυτά όλα πρέπει να φωτιστούν ανάλογα με την εποχή, τα μέσα φωτισμού, την ώρα της δράσης και, συχνά, τη συναισθηματική ατμόσφαιρα που απαιτεί το έργο ή ο σκηνοθέτης. Και οι ήχοι; Βροντές, βροχή, αυτοκίνητα που περνούν απέξω, ντελάληδες, κελαηδισμοί πουλιών, χλιμιντρίσματα φοράδων (καίριος ήχος στην «Μπερνάρντα Αλμπα»), συγκρούσεις οχημάτων, σειρήνες, μπουρού πλοίου. Ολα αυτά απαιτούν συλλογή υλικού ανάλογα με τη χώρα, την τάξη, την εποχή, την παιδεία των ηρώων.

Ο Ξενόπουλος στη «Στέλλα Βιολάντη» απαιτεί ο εραστής της Στέλλας, Χρηστάκης, που κάνει μια στιγμιαία παρουσία, να φοράει γραβάτα με ρίγες! Ο Μπρεχτ σε ένα έργο του απαιτεί ένας βιομήχανος να εισέρχεται στη σκηνή καπνίζοντας ένα πούρο ένα μέτρο και ζητά να μην είναι εργαλείο σκηνικό, να κατασκευαστεί!