Χαμόγελα στην κόλαση

Η ασπρόμαυρη φωτογραφία θα μπορούσε να γράφει στην πίσω πλευρά απλά ένα μέρος και μια ημερομηνία, όπως συνηθιζόταν παλιότερα. «Μέθανα 1955», «Αιδηψός 1962», «Αϊ-Γιάννης 1970». Εστω κι αν δεν υπάρχει θάλασσα ή δεν παραπέμπει σε ελληνικό τοπίο. Παραπέμπει όμως σε καλοκαίρι, ξεγνοιασιά, διακοπές. Εξι φίλοι, έξι εικοσάρηδες νεαροί πάνε στην εξοχή για λίγες ημέρες να χαρούν, να μιλήσουν για τα σχέδιά τους, να κυνηγήσουν κάποιες εμπειρίες. Αν ήταν έγχρωμη η φωτογραφία, αυτά τα έξι παιδιά θα νομίζαμε πως είναι της σημερινής εποχής και ενδεχομένως κάνουν κάμπινγκ. Και πως ένα πρωινό, μετά το ξενύχτι και το μεθύσι της προηγούμενης νύχτας, ξυπνάνε, πάνε σε ένα μικρό ποτάμι, σε ένα ρυάκι, και πλένονται. Σε ένα ρυάκι που κυλά ήρεμα μέσα από ένα λιβάδι με μαργαρίτες. Ή μήπως όχι; Μήπως είναι φοιτητές έπειτα από εξεταστική; Ή εργάτες σε κάποια βιομηχανία ή βιοτεχνία, που σε κάποια ανάπαυλα κάνουν ένα μικρό περίπατο για να δροσιστούν;

Στη φωτογραφία όμως απεικονίζονται έξι στρατιώτες κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Εχω πέσει πολύ συχνά πάνω σε τέτοιες φωτογραφίες που δείχνουν στιγμές καθημερινότητας, στιγμές χαράς, σε εποχές βάρβαρες και σκοτεινές. Για τη συγκεκριμένη δεν ξέρω ούτε την ημερομηνία ούτε το μέρος όπου τραβήχτηκε ούτε την εθνικότητα των στρατιωτών. Δεν μ’ ενδιέφερε να ψάξω περισσότερα στοιχεία. Η εικόνα είναι αρκετά δυνατή κι από μόνη της σε επίπεδο συμβολισμών. Προκαλεί σε σκέψεις. Οι εικονιζόμενοι ποζάρουν σε ένα στιγμιότυπο που, απελευθερωμένο από τις βασικές πληροφορίες, τόπο, χρόνο κι εθνικότητα, εστιάζει στα πρόσωπα και στα συναισθήματά τους. Ενας ξυρίζεται, άλλος σκουπίζει το αφτί του, ο τρίτος πλένει τα πόδια του, άλλοι δύο χαμογελούν με αισιοδοξία στον φακό, ενώ ο δεξιά δείχνει πιο αποστασιοποιημένος. Σαν να μη συμμετέχει σε όλο αυτό, σε αντίθεση με τους διπλανούς του, σαν να μην μπορεί να χαρεί ή να χαλαρώσει έστω και για λίγο. Εξι άνθρωποι που γνωρίστηκαν στο πεδίο της μάχης, ενδεχομένως και την ίδια μέρα που τραβήχτηκε η φωτογραφία, και που προσπαθούν να ξεχάσουν την εποχή στην οποία ζουν, αυτά που είδαν, αυτά που τους περιμένουν. Εξι νεαροί που υπό άλλες συνθήκες μπορεί να μη συναντιούνταν ποτέ ή αν βρίσκονταν να μην έκαναν ποτέ παρέα. Και κοντά σε αυτούς ένα έβδομο άτομο, ο φωτογράφος που τράβηξε τη φωτογραφία, να θέλει εξίσου να ξεχάσει την εποχή στην οποία ζει, αυτά που είδε, αυτά που τον περιμένουν.

Οι στρατιώτες χαμογελούν αθώα και αυθόρμητα, γνωρίζοντας πως αυτή η στιγμή θα είναι ίσως η πιο χαλαρή στιγμή της μέρας τους. Ισως να ήθελαν να δώσουν κι ένα μήνυμα στους δικούς τους. «Μαμά, είμαι καλά, να, βλέπεις; Δεν είναι ανάγκη να ανησυχείς». Ασχετα αν μετά έμεινε ο καθένας μόνος με τις σκέψεις του. Ισως πάλι να υπήρχε καμιά Μαργαρίτα, Κατρίν, Γκρέτα, Μαρία να τον περιμένει στην πατρίδα, σε οποιαδήποτε πατρίδα, που θα έδειχνε μετά αυτή τη φωτογραφία στις φίλες της και θα συζητούσαν όλες μαζί τις λεπτομέρειες μιας κατοπινής, ειρηνικής ζωής, με πολλά παιδιά, σκύλο και βόλτες στο πάρκο.

Αραγε πόσα από αυτά τα παιδιά να επέζησαν τις επόμενες μέρες, να πρόλαβαν να γυρίσουν στην πατρίδα, στη Μαργαρίτα, Κατρίν, Γκρέτα και Μαρία ή ακόμα και στη μαμά τους; Και πόσοι από τους επιζήσαντες θα κράτησαν μετά επαφή για να θυμούνται αυτά που έζησαν; Αραγε η πατίνα του χρόνου δημιουργεί νοσταλγία στους στρατιώτες εκείνης της εποχής ή μήπως αυτά που έζησαν τους στοιχειώνουν ακόμα;

Τέτοιου είδους φωτογραφίες είναι που προσωπικά θεωρώ διαχρονικές. Στιγμιότυπα που ξεφεύγουν από τη συνηθισμένη βλοσυρότητα που έχουμε συνηθίσει για φωτογραφίες εποχής. Εδώ οι περισσότεροι χαμογελάνε, είναι πιο ανθρώπινοι, δεν στήνονται σε μια πόζα για να υποδυθούν τους σοβαρούς. Μάλλον γιατί οι εποχές ήταν απείρως σοβαρότερες από το οποιοδήποτε φωτογραφικό στιγμιότυπο. Παιδιά που παίζουν μέσα σε βομβαρδισμένο αστικό τοπίο, μανάβηδες που πουλάνε προϊόντα δίπλα σε ερείπια, κοπέλες που περπατάνε παρέα, χαμογελαστές, φορώντας ό,τι ρούχα τούς έχουν απομείνει και θεωρούν «καλά», ρούχα για να «βγουν και να τις δει ο κόσμος», ασπρόμαυρες ή επιχρωματισμένες στιγμές μιας άλλης ίσως εποχής, που εκφράζουν όμως παντοτινά συναισθήματα.

Κι ενώ έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε τις ιστορικές φυσιογνωμίες, ηγέτες, στρατιωτικούς και καλλιτέχνες, να απεικονίζονται σε φωτογραφίες εποχής – η διασημότητα ως κύριο θέμα της εικόνας και ο κόσμος γύρω της ως στοιχείο περιβάλλοντος -, είναι αυτές ακριβώς οι λήψεις που βάζουν στο κέντρο τους τον καθημερινό άνθρωπο και τη ζωή του, αναδεικνύοντας σκέψεις και συναισθήματα που έχουμε όλοι μας. Γιατί όλοι μας έχουμε βρεθεί σε εφήμερες παρέες, ζώντας λίγες στιγμές ξεγνοιασιάς και επικεντρώνοντας τη διάθεσή μας στην απόλαυση της στιγμής, προσπαθώντας να μη σκεφτούμε τι μας περιμένει, αλλά και να ξεχάσουμε αυτό που ήδη πέρασε.

Αλλά πάνω απ’ όλα αυτές οι λήψεις μού αρέσουν γιατί φανερώνουν θάρρος, δίψα για ζωή, αισιοδοξία για το μέλλον. Αραγε εγώ σε αντίστοιχη περίσταση θα χαμογελούσα στον φακό ή θα ήμουν σαν το μοναχικό αγόρι στα δεξιά;