Η αρχή του τέλους: το κραχ της Νέας Υόρκης

Το χρηματιστηριακό κραχ της Γουόλ Στριτ της Νέας Υόρκης, τον Οκτώβριο του 1929, επρόκειτο να αποδειχθεί σταδιακά στον βασικό πυροκροτητή της τρίτης κατά σειρά πτώχευσης της Ελλάδας, θέτοντας παράλληλα και ουσιαστικά τέλος στην πολιτική καριέρα του μεγάλου Ελευθερίου Βενιζέλου. Εχει ενδιαφέρον να δούμε πώς οι ελληνικές εφημερίδες μετέδωσαν την είδηση της κατάρρευσης της Γουόλ Στριτ εκείνες τις ημέρες.

Την 1η Νοεμβρίου, η εφημερίδα «Εμπρός» ανέφερε πως «Κατά τα εκ Νέας Υόρκης τηλεγραφήματα εξηκολούθησε και χθες ο πανικός εις τα χρηματιστήρια των αμερικανικών πόλεων, παρά τας προσπάθειας των τραπεζιτών όπως αποσοβήσουν την κρίσιν. Κατά τους μετριωτέρους υπολογισμούς 23 εκατομμύρια τίτλων ήλλαξαν κατόχους εις διάστημα ολίγων ωρών, πράγμα το οποίον προεκάλεσε ραγδαίας πτώσεις των τιμών (…) Ο εκδηλωθείς πανικός είνε πρωτοφανής, γενόμενος αρκετά αισθητός και εις τα χρηματιστήρια Μόντρεαλ, Παρισίων, Βερολίνου και του Αμστερνταμ (…) Κατά τας εκ Νέας Υόρκης πληροφορίας αι Τράπεζαι πολιορκούνται από τους καταθέτας των, σκηναί δε πραγματικής αλλοφροσύνης λαμβάνουν χώραν προ αυτών».

Την ίδια ημέρα, με κάπως πιο δραματικό ύφος, η «Μακεδονία» έγραφε τα ακόλουθα: «Εκ Νέας Υόρκης τηλεγραφείται, ότι η χρηματιστηριακή κρίσις εξακολουθεί προσλαμβάνουσα έκτασις μεγαλυτέραν. Η νευρικότης η επικρατούσα μεταξύ των κύκλων των Αμερικανών χρηματιστών μεταδιδομένη εις τους κατόχους τίτλων εσημείωσεν αληθή πανικόν. Προχθές εις διάστημα 2 ωρών επωλήθησαν μετοχαί αξίας 17.000.000 δολλαρίων. Το κατρακύλισμα των μετοχών εξακολουθεί. Εκτός δε των περουσιακών καταστροφών, εσημειώθησαν αυτοκτονίαι και θάνατοι εξ ασφυξίας ως και πλείστα ατυχήματα συνεπεία του πρωτοφανούς συνωστισμού εις τας περί το χρηματιστήριον της Νέας Υόρκης οδούς και παρόδους. Η πτώσις είνε τόσον ταχεία, ώστε τα ειδικά τηλεγραφικά μηχανήματα δεν προλαμβάνουν να την σημειώνουν. Και την στιγμήν που σημειώνουν μίαν τιμήν αυτή έχει πέσει ακόμη περισσότερον (…) Εις Αμστερνταμ εσημειώθησαν εν τω περιβόλω του χρηματιστηρίου δύο αυτοκτονίαι, ενώ εξ άλλου εις μίαν πάροδον του χρηματιστηρίου ηυτοκτόνησαν εντός των γραφείων των έτεροι δύο χρηματισταί. Εις το χρηματηστήριον των Παρισίων, επίσης σημειώθη μέγας πανικός, χωρίς όμως και ανθρώπινα θύματα. Εις το Βερολίνον, όμως, κατά πληροφορίας, μη εξακριβωθείσας μέχρι της στιγμής, ηυτοκτόνησαν τρεις γνωστότατοι εις την διεθνή χρηματαγορά χρηματισταί.

Τέλος κατά τηλεγράφημα εξ Οττάβας και εις το χρηματιστήριο του Μόντρεαλ εσημειώθησαν σκηναί εκτάκτως δραματικαί, χιλιάδες δε καταθετών απεπειράθησαν να εισβάλλουν βιαίως εις τας Τράπεζας προς ανάληψιν των καταθέσεών των».

Προσωρινές δυσκολίες. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πως πέρα από τις παραπάνω γλαφυρές περιγραφές της οικονομικής κρίσης που συντάραξε πρώτα την Αμερική, και ύστερα την Ευρώπη, η ελληνική κυβέρνηση, αλλά και οι μεγαλύτεροι οικονομικοί παράγοντες της χώρας δεν έμοιαζαν να έχουν αντιληφθεί πλήρως το μέγεθος και το βάθος του χρηματιστηριακού κραχ της Γουόλ Στριτ.

Ακόμη και μερικούς μήνες αργότερα, κατά το πρώτο εξάμηνο του 1930, όταν η κρίση είχε μεταδοθεί εκτενώς στις ευρωπαϊκές οικονομίες, η κυβέρνηση Βενιζέλου απέδιδε τη «στενότητα χρημάτων» κυρίως σε προσωρινές δυσκολίες και συγκυριακές οικονομικές συνθήκες.

Λίγους μήνες μετά, τον Φεβρουάριο του 1931 και παρά το εξαιρετικά δυσχερές ευρωπαϊκό οικονομικό κλίμα, ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, Αλέξανδρος Διομήδης, κατάφερε να πετύχει στο Λονδίνο την έγκριση δανείου προς την Ελλάδα ύψους 4.600.000 λιρών. Το επιτόκιο, όμως, ήταν 7,18%. Ωστόσο η έγκριση του δανείου θεωρήθηκε σημαντική επιτυχία για τη χώρα και στα τέλη Μαρτίου του 1931, σε συζήτηση στη Βουλή για τον προϋπολογισμό, ο υπουργός Οικονομικών Γ. Μαρής εξαπέλυσε επίθεση στην αντιπολίτευση για την κριτική της αναφορικά με την οικονομική πολιτική της κυβέρνησης και εμφανίστηκε βέβαιος πως η ελληνική οικονομία θα έβγαινε άθικτη από την κρίση: «Δοθέντος ότι κατά πάσας τας δυνατάς προβλέψεις η κρίσις εσημείωσεν ήδη την μεγαλυτέραν της έντασιν και ότι γενικώς δεν προσδοκάται χειροτέρευσις της καταστάσεως δυνάμεθα να είμεθα βέβαιοι, ότι η δημοσιονομική μας κατάστασις απέδειξεν εξαιρετικήν στερεότητα, ήτις θ’ ανθέξη όσον ολίγαι εις την επίδρασιν της κρίσεως (…)

Προ πολλού – συνέχισε την αγόρευσή του ο υπουργός Οικονομικών – προεκάλεσε τους ομιλούντας περί φανταστικών σπαταλών να καθορίσουν πού γίνονται αι σπατάλαι, αλλ’ οι θορυβούντες κήρυκες των οικονομιών εκώφευσαν εις τας επανειλημμένας προκλήσεις (…)».

Κλείνοντας την ομιλία του, ο Μαρής τόνισε πως «η κυβέρνησις δεν ηγνόησε ουδέ απέκρυψε την οικονομικήν κρίσιν, τουναντίον ανέλυσε σαφώς αυτήν κατά την συζήτησιν του προϋπολογισμού 1930 – 1931. Τα αποτελέσματα όμως της κρίσεως αυτής εξακολουθούν να είναι ήπια δια την Ελλάδα».

Ο πρωθυπουργός Βενιζέλος, που επρόκειτο να ανεβεί στο βήμα αμέσως μετά τον υπουργό του, δήλωσε από τα κυβερνητικά έδρανα πως «κατόπιν της θαυμάσιας αγορεύσεως του κ. υπουργού Οικονομικών παραιτούμαι του λόγου». Μπορεί, όμως, η ομιλία του Μαρή να ενθουσίασε τον Βενιζέλο, όμως δεν θα μπορούσε να είναι πιο μακριά από την οικονομική πραγματικότητα που σύντομα θα έπρεπε να αντιμετωπίσει η χώρα. Η πρώτη, ισχυρή, προειδοποίηση για το τι θα αντιμετώπιζε η Ελλάδα ήλθε τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, από το Λονδίνο.

Η μοιραία απόφαση του Λονδίνου. Την ίδια περίοδο που ο έλληνας υπουργός Οικονομικών δήλωνε στη Βουλή σίγουρος για την αντοχή της ελληνικής οικονομίας (όπως θα έκανε και πολλά χρόνια αργότερα, το 2008, ο πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής, όταν χαρακτήρισε την ελληνική οικονομία «θωρακισμένη», λίγο πριν ξεσπάσει η κρίση του 2010 στην Ελλάδα) η Ευρώπη ένιωθε για τα καλά τους κραδασμούς της κρίσης. Πρώτη χώρα που δέχθηκε τις συνέπειες της κρίσης ήταν η Γερμανία, που είχε προβεί σε μεγάλο δανεισμό από τις ΗΠΑ. Τον Ιανουάριο του 1931 η Γερμανία ανακοίνωσε στα μέλη και τους συμμάχους της Αντάντ πως δεν είχε τη δυνατότητα να καταβάλει τις αποζημιώσεις για τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ιδιαίτερα σοβαρές ήταν και οι επιπτώσεις για την Αγγλία. Η ανεργία εκτινάχθηκε σε πάνω από 3 εκατομμύρια, το απόθεμα σε χρυσό μειώθηκε αισθητά και το έλλειμμα του προϋπολογισμού ανέβηκε στα 170 εκατομμύρια λίρες. Η πρωτοφανής οικονομική κρίση οδήγησε σε παραίτηση την κυβέρνηση ΜακΝτόναλντ και σε σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας από τους Συντηρητικούς, τους Εργατικούς και τους Φιλελεύθερους, η οποία ανέλαβε την ευθύνη επιβολής σκληρών μέτρων.

Τον Σεπτέμβριο και καθώς η κάθετη πτώση της οικονομίας συνεχιζόταν, η βρετανική κυβέρνηση πήρε την απόφαση εγκατάλειψης του «χρυσού κανόνα», με τον οποίο ήταν συνδεδεμένη η βρετανική λίρα και προχώρησε στην καθιέρωση της αναγκαστικής κυκλοφορίας του χαρτονομίσματος. Η απόφαση του Λονδίνου προκάλεσε αλυσιδωτές αντιδράσεις στην Αθήνα. Το χρηματιστήριο έκλεισε, αρχικά για πέντε ημέρες, ενώ ο πρωθυπουργός Βενιζέλος είχε αλλεπάλληλες συσκέψεις με τους συνεργάτες του και τους υπουργούς του. Η απόφαση, όμως, που τελικά πάρθηκε από την ελληνική κυβέρνηση ήταν η επιλογή σύνδεσης με το δολάριο και όχι η εγκατάλειψη του «χρυσού κανόνα».

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος – συγγραφέας.