«Η τέχνη στα καμένα»

Για 45 χρόνια κατοικώ, τέσσερις μήνες τον χρόνο (καλοκαίρι, Χριστούγεννα, Πάσχα, αλλά και Σαββατοκύριακα), στον Μαραθώνα, στην ιστορική κωμόπολη, όχι στην παραλία. Ετυχε να με βρουν εκεί χαρούμενα, ευτυχή, αλλά και δυσάρεστα και τρομερά γεγονότα της ζωής του τόπου. Από εκεί έφυγα για το άγνωστο, όταν έμαθα τυχαία, ημέρα γενεθλίων της κόρης μου, ότι στα 37 στρατευόμουν στην τραγικά γελοία εκείνη επιστράτευση του 1974. Εκεί έμαθα τον θάνατο του Παναγούλη που τον είχα σπουδαστή σε φροντιστήριο για το Πολυτεχνείο (ιδιοφυής σπουδαστής). Εκεί, σε προσωπικό επίπεδο, είδα την αείμνηστη γυναίκα μου να καταρρέει και να οδεύει προς το μεγάλο σκοτάδι. Εκεί μετέφρασα, στην άνεση της ηρεμίας του τόπου, της ευγένειας των γειτόνων και των αδειών από την επαγγελματική μου ζωή, τουλάχιστον 20 τραγωδίες και κωμωδίες, καλοκαίρια και Πασχαλιές.

Εάν αναφέρομαι σε αυτές τις εμπειρίες, μαζί με άλλες τραγικές, όταν συχνά μας έζωναν πύρινες φλόγες, είναι διότι η περσινή τραγωδία στο Μάτι ήρθε και κάλυψε όλες, αγαθές και δύσκολες, παλιότερες εμπειρίες. Δεν έχω ακόμη καταλάβει, με τον κοινό μου νου, γιατί άνθρωποι που υποτίθεται πως πληρώνονται από τους συμπολίτες τους έκαναν ως υπεύθυνοι της διαχείρισης καταστροφών τόσα εγκληματικά λάθη. Ο δρόμος προς τον Μαραθώνα και από κει μέσω δύο διαδρομών (Λίμνης Μαραθώνα και Καπανδριτίου) θα μπορούσε να διοχετεύσει τους πληγέντες, κατοίκους και κολυμβητές, προς τη σωτηρία. Ποιος εμπόδισε την πρόσβαση, εγκλωβίζοντας το πανικόβλητο πλήθος σε αδιέξοδους δρόμους και στη φρακαρισμένη παραλία;

Δρόμοι, εστιατόρια, μπαρ, πλατείες όπου εξετίθεντο ακόμη και βιβλία, σινεμά και φιλικά σπίτια ήταν όλα οικεία, περίπου μισό αιώνα διαμονής. Πώς μπορώ να διαχειριστώ, π.χ., το γεγονός πως το σπίτι του μεγάλου μας σκηνοθέτη Θόδωρου Αγγελόπουλου καταστράφηκε μαζί με όλο το πολύτιμο υλικό των δημιουργών του και με ντοκουμέντα από τη διεθνή του απήχηση; Είχαμε φάει στην υπέροχη, αρβανίτικη αυλή οικογενειακώς αρκετές φορές (εκτός από τη φιλία με τον Θόδωρο, είχα μαθήτριες και τις τρεις κόρες του)!

Αντιλαμβάνεται, λοιπόν, ο καθένας πώς μπορείς να διαχειριστείς μια τέτοια καταστροφή που ταράζει τη μνήμη, πέρα από τις υλικές ζημιές. Προσπαθώ να συνηθίσω – αν είναι ποτέ δυνατόν! – την τραγική απώλεια της Χρύσας Σπηλιώτη. Πέρα από το γεγονός πως την είχα απολαύσει και ως ηθοποιό (κυρίως στο Ανοιχτό Θέατρο του άλλου μακαρίτη Γιώργου Μιχαηλίδη) και ως συγγραφέα – έκπληξη, διευθύνοντας το φεστιβάλ «Ερμηνείες στην Ερμιονίδα», την είχα προσκαλέσει να παρουσιάσει το νέο της έργο, έναν μήνα μετά την καταστροφή. Και μου έλαχε η τραγική μοίρα να προλογίσω την εκδήλωση που αφιερώθηκε στη μνήμη της με μια σειρά δέκα μονολόγων. Είναι, όμως, τραγικό, έναν χρόνο μετά, περνώντας, πάντα πλέον με δέος, από τα «καμένα», να διαπιστώνεις πως τοπίο και άνθρωποι αφέθηκαν στο έλεος της ερημιάς τους, ενώ οι υπεύθυνοι ακόμη συντάσσουν απαλλακτικές απολογίες, όταν δε θεωρούν ένοχα για την καταστροφή τα ίδια τα θύματα!

Μία ημέρα πριν από την τραγική επέτειο, στο στάδιο του Νέου Βουτζά, ο Πολιτιστικός Σύλλογος «Νεανική Σκηνή» (όπου είχα συχνά τη χαρά να παρακολουθήσω παραστάσεις και να αναπτύξω σε διαλέξεις θεατρολογικά θέματα), που διευθύνει η έξοχη και ταμένη Νανά Νικολάου, μας αιφνιδίασε με μια εκδήλωση, όπου κυριάρχησαν δύο γεγονότα: ένα μονόπρακτο γραμμένο ειδικά για την καταστροφή και μια παιδική χορωδία, αποτελούμενη από παιδιά 8-15 ετών που έζησαν τον τρόμο της πυρκαγιάς. Αυτά, πολλά με δυσκολία συγκρατώντας τα δάκρυα και με έναν κόμπο στον λαιμό, τραγούδησαν Λένον, Ανδριτσάκη και Τσακνή, παρόντες οι δύο τελευταίοι. Ο χώρος πλημμύρισε με πάνω από 2.000 κατοίκους και επισκέπτες που, συγκινημένοι, άκουσαν τους καλλιτέχνες που χαιρέτισαν την εκδήλωση, τον δήμαρχο και τους σπόνσορες της γενναιοδωρίας.

Η σελίδα, όμως, είναι αφιερωμένη στη θεατρική δράση, γι’ αυτό θα μείνω, ομολογώ έκπληκτος, στο μεγάλο (μιας ώρας) μονόπρακτο που γράφτηκε ειδικά για τον χώρο, την ημέρα και τη μνήμη. Ως ειδικός, επιτρέψτε μου να μένω έκπληκτος, όταν, έναν χρόνο μετά την τραγωδία, όχι μόνο γράφτηκε, αλλά ετοιμάστηκε (σκηνικά, κοστούμια, μουσική, έξι ηθοποιοί) μια παράσταση που δεν ήταν μόνο άκρως επαγγελματική, αλλά και ταμένη.

Η Νανά Νικολάου έχει τεράστια πείρα, χωρίς αμφιβολία, διευθύνοντας θιάσους και κυρίως σύνολα που απευθύνονται σε παιδιά. Διαθέτει, όμως, και χρόνο να διδάσκει στην περιοχή του Μαραθώνα – Νέας Μάκρης ερασιτεχνικές ομάδες. Αυτή τη φορά, ωστόσο, είχε στη διάθεσή της έμπειρους ηθοποιούς για να τιμήσει την τελετή μνήμης της θεομηνίας.

Κατ’ αρχάς, η έκπληξη γίνεται τεράστια αν περιοριστούμε στους δύο συγγραφείς του έργου, τον Κωνσταντίνο Ρόδη και τη Βούλα Σταμπέλου. Δεν γνωρίζω τη συγγραφική ιστορία, αλλά το έργο τους «Ενα χρόνο μετά…» είναι ένα συγγραφικό διαμάντι. Με στέρεους λαϊκούς χαρακτήρες, ωραίους διαλόγους, χωρίς λογοτεχνισμούς, με έντονη συγκίνηση, χωρίς δημαγωγία, έξοχα σκηνικά ευρήματα, ελεγχόμενο κρεσέντο και μια σεμνή, αλλά ισχυρή καταγγελία, χωρίς ρητορείες, αλλά εκ των εγκάτων. Ο χρόνος του έργου είναι το παρόν, όχι το τραγικό παρελθόν. Δύο λαϊκοί άνθρωποι επιδιορθώνουν τα καμένα σπίτια τους, προσπαθώντας να τα κάνουν κατοικήσιμα και εμφανίσιμα. Προσπαθούν να ξεπεράσουν τα τραγικά γεγονότα, να ξαναβρούν την κανονικότητα μιας ζωής που, έως πριν από έναν χρόνο, τη βίωναν όπως όλοι οι απλοί άνθρωποι, με τον μόχθο του μεροκάματου, τη χαρά των παιδικών παιχνιδιών στο τρίστρατο, το ουζάκι το απόβραδο, το σινεμαδάκι, το ματς στην τηλεόραση, τα μπανάκια στο Κόκκινο Λιμανάκι και τα Σαββατοκύριακα, συν γυναιξί και τέκνοις, στις ταβέρνες της παραλίας και οι έφηβοι στην ντισκοτέκ. Στην παραλία της Νέας Μάκρης κάθε καλοκαίρι στο τοπικό πανηγύρι διοργανώνεται τεράστια έκθεση βιβλίου με κιόσκια και πάγκους. Το λαϊκό αντίδωρο ζωής. Και βέβαια οι τσάρκες στην παραλία και τα χαμόγελα της γειτόνισσας τα κλεφτά και τα χάχανα των νεαρών για τα «πρόστυχα»!

ΔΡΑΜΑ. Το έργο των δύο συγγραφέων, πέρα από την προσπάθεια των δύο ανδρών να ξαναρχίσουν τη ζωή, καταγράφει και ένα δράμα βαθύ, από τις πληγές τις ανεπούλωτες. Μια μάνα που έχει χάσει στην πυρκαγιά τον γιο της, έφηβο, ζει με φαντασιώσεις κι οι συγγραφείς κατορθώνουν να γράψουν και η σκηνοθεσία να κάνει πράξη αυτήν τη φαντασίωση (μια μάνα που θεωρεί ζωντανό το βλαστάρι της και συνεχίζει, σαν να μη συνέβη το κακό, τον προηγούμενο ειρηνικό βίο)! Η διακριτικότητα της διαχείρισης του συγκεκριμένου στοιχείου με εντυπωσίασε. Η μεγάλη συγκίνηση δεν χρειάζεται για να προκληθεί ρητορικούς φανφαρονισμούς. Η πορεία αυτής της μάνας προς την παραδοχή της πραγματικότητας είναι, μαζί με την έξοχη δραματουργία, και ένα μείζον μάθημα διαχείρισης του τραγικού. Αν με διαβάζουν εκεί στην ΕΡΤ, ας καλέσουν αυτούς τους άξιους εργάτες του θεάτρου και ας βιντεοσκοπήσουν τη θαυμάσια παράσταση και ας την προβάλλουν κάθε χρόνο μία μέρα πριν από τη γιορτή αποκατάστασης της δημοκρατίας. Αξίζει να ανταμειφθούν καλλιτέχνες που με ευαίσθητες κεραίες και αντανακλαστικά έκαναν τέχνη, όπως κάθε μεγάλος, από την εποχή των «Περσών» του Αισχύλου, καλλιτέχνης και κάθε συνειδητός μικρός.

Η διανομή της παράστασης όντως με εξέπληξε, αν και δεν θα έπρεπε, αφού γνωρίζω πως οι έλληνες ηθοποιοί, όταν ερμηνεύουν απλούς Ελληνες και ομιλούν με τον ρυθμό του καθημερινού λόγου, διαπρέπουν. Το έξοχο σκηνικό έστησαν η Μαίρη Τσαγκάρη και ο Σωτήρης Μήτσουλας. Μουσική έγραψε ο Πλάτων Ανδριτσάκης, στον ήχο και στον φωτισμό ήταν ο Κώστας Αγγέλου. Δύο έμπειροι ηθοποιοί, ο Κώστας Κλάδης και ο Μιχάλης Μαρκάτης, έδωσαν ρέστα καλλιτεχνικού ήθους και ρυθμού. Η Ελένη Δαφνή και ο Νικόλας Γκιούλης είχαν μια αξιοθαύμαστη άνεση και επικοινωνιακό γκελ. Ωραίο στίγμα έδωσε το πέρασμα της Κωνσταντίνας Μαθιουδάκη.

Αλλά η Πελαγία Αγγελίδου (τραγική μητέρα) αναδείχθηκε ηθοποιός υψίσυχνη, λιτή, τραγική, με εσωτερικότητα έξοχη και κίνηση ουσίας. Το όλον, μια εμπειρία.

Κείμενο: Κωνσταντίνος Ρόδης και Βούλα Σταμπέλου
Σκηνοθεσία: Νανά Νικολάου
Σκηνικά: Μαίρη Τσαγκάρη και Σωτήρης Μήτσουλας
Μουσική: Πλάτων Ανδριτσάκης
Φωτισμοί και ήχος: Κώστας Αγγέλου
Ερμηνείες: Μιχάλης Μαρκάτης, Πελαγία Αγγελίδου, Κώστας Κλάδης, Ελένη Δαφνή, Νικόλας Γκιουλής, Κωνσταντίνα Μαθιουδάκη