Το «ανοιχτό κόμμα» και η μετα-αντιπροσωπευτική δημοκρατία

Στην τυπολογία των πολιτικών κομμάτων το Εργατικό Κόμμα της Βρετανίας κατείχε πάντα μια ιδιαίτερη θέση για λόγους τόσο ιδεολογικούς και πολιτικούς όσο και οργανωτικούς. Η ιδιοσυστασία αυτή του Εργατικού Κόμματος ήταν ως εκ τούτου πάντα ένα σημείο αναφοράς για όλα τα ηπειρωτικά σοσιαλιστικά και σοσιαλδημοκρατικά κόμματα. Σημείο αναφοράς σημαίνει συχνά και σημείο αντιδιαστολής. Οτιδήποτε συμβαίνει στους κόλπους του Εργατικού Κόμματος έχει ευρύτερη σημασία για τη θεωρία των πολιτικών κομμάτων, κυρίως όμως για τις πρακτικές των ευρωπαϊκών σοσιαλιστικών κομμάτων εξουσίας. Πέραν των ιστορικών και θεωρητικών εξηγήσεων υπάρχει και ένας καταλυτικός πολιτικός λόγος που επιβάλλει το ενδιαφέρον αυτό: οργανωτικές αλλαγές, προγραμματικές επιλογές, επικοινωνιακές πρακτικές που οδήγησαν ξανά ένα μεγάλο ιστορικό κόμμα στην εξουσία ύστερα από μια μακρά θητεία στην αντιπολίτευση και το κράτησαν σε αυτή μέσα από αλλεπάλληλες εκλογικές νίκες, είναι ένα δελεαστικό και κυρίως χρήσιμο αντικείμενο μελέτης και πιθανότατα «αντιγραφής».

Η βρετανική εμπειρία φαντάζει ιδιαίτερα πολύπλοκη σε σχέση με την ευκολία με την οποία επήλθαν οι οργανωτικές αλλαγές στο ΠΑΣΟΚ μετά την ήττα στις εκλογές του 2004. Οι αλλαγές που επέφερε το συνέδριο του 2004 ως προς τον τρόπο ανάδειξης του προέδρου του κόμματος και ως προς την ιδιότητα του μέλους και του φίλου (…) είναι αναμφίβολα σοβαρές. Οι προεκλογικές όμως πρακτικές που αναπτύχθηκαν (…) δεν προέκυψαν τόσο από τις σχετικές προβλέψεις του καταστατικού του κόμματος όσο από την ανάγκη οργανωτικής και πολιτικής υποστήριξης των πρωτοβουλιών του αρχηγού του κόμματος, όπως συμβαίνει σχεδόν παντού. Αλλωστε το ΠΑΣΟΚ ως παράταξη έχει πολύ μεγαλύτερο ιστορικό βάθος από το ΠΑΣΟΚ ως κόμμα. Αυτό, με τη σειρά του, επιβάλλει αλλά και επιτρέπει τον σχετικά εύκολο μετασχηματισμό του ΠΑΣΟΚ σε «ανοικτό κόμμα». Σε ένα μετανεωτερικού τύπου κόμμα που επιδιώκει να συγκεράσει στοιχεία από τις περισσότερες κατηγορίες κομμάτων που περιλαμβάνονται στην κρατούσα σήμερα τυπολογία.

Το πρόβλημα είναι βέβαια πάντα το ίδιο: η υπέρβαση της κρίσης πολιτικής υποαντιπροσώπευσης που διαπερνά τις σύγχρονες ευρωπαϊκές κοινωνίες και εστιάζεται στο πολιτικό και ιδίως στο κομματικό σύστημα κάθε χώρας: στο κέντρο της κρίσης αυτής βρίσκονται τα κόμματα, ακόμη και όταν ο διπολικός και πλειοψηφικός χαρακτήρας του κομματικού συστήματος φαίνεται να διατηρείται με ευκολία εκλογικά, μέσα από τα πάντοτε ισχυρά διλήμματα που αφορούν τη φυσιογνωμία της επόμενης κυβέρνησης της χώρας και τις προσωπικότητες των υποψήφιων κάθε φορά πρωθυπουργών. Τα οργανωτικά ζητήματα παρά τη σοβαρότητά τους δεν έχουν άλλωστε ποτέ πρωτεύοντα και καθοριστικό ρόλο. Αυτός ανήκει στην ποιότητα, την ευστοχία και άρα την κοινωνική αντιπροσωπευτικότητα του πολιτικού και προγραμματικού λόγου του κόμματος και των προσώπων που τον διατυπώνουν μέσα σε ένα κομματικό σύστημα προ πολλού «υπονομευμένο» από τις ανταγωνιστικές πλέον λειτουργίες του συστήματος επικοινωνίας, των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, των καθημερινών και πολύπλευρων ερευνών της κοινής γνώμης κ.τ.λ.

Το μεγάλο συνεπώς στοίχημα για το Εργατικό Κόμμα της Μεγάλης Βρετανίας, το ΠΑΣΟΚ στην Ελλάδα και κάθε άλλο ευρωπαϊκό πολιτικό κόμμα είναι ο μετασχηματισμός του σε «ανοικτό κόμμα», με την έννοια του κόμματος που μπορεί να ανταποκριθεί στις λειτουργίες και τις απαιτήσεις μιας μετα-αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, δηλαδή μιας δημοκρατίας που μπορεί να δώσει απάντηση στα προβλήματα της πολιτικής υποαντιπροσώπευσης των σύγχρονων κοινωνιών. Η οργανωτική ανασυγκρότηση, η προγραμματική ανακαίνιση, η πολιτική αξιοπιστία, η κοινωνική ευαισθησία και η εκλογική νίκη είναι αυτονόητες και ελάχιστες, αλλά όχι επαρκείς προϋποθέσεις προκειμένου να επιτευχθεί ο μετασχηματισμός αυτός.

Απόσπασμα από τον πρόλογο του βιβλίου «Ο εκσυγχρονισμός του Εργατικού Κόμματος στη Μεγάλη Βρετανία» του Thomas Quinn, εκδόσεις Επίκεντρο (2007), ο οποίος παραχωρήθηκε από τον ίδιο