Οι αμερικανοτουρκικές σχέσεις και η τουρκική {LF}κοινή γνώμη

Η υπόθεση της αγοράς των ρωσικών πυραύλων S-400 από την Τουρκία οδήγησε σε πρωτοφανή κρίση τις αμερικανοτουρκικές σχέσεις και έθεσε σε δοκιμασία τις ήδη προβληματικές σχέσεις του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ με το Κογκρέσο. Αξίζει να υπενθυμισθεί, ωστόσο, ότι οι αμερικανοτουρκικές σχέσεις δεν υπήρξαν τόσο ανέφελες όσο συχνά νομίζεται. Η επιστολή του προέδρου των ΗΠΑ Λίντον Τζόνσον της 5ης  Ιουνίου 1964 για το Κυπριακό, το αμερικανικό εμπάργκο όπλων λόγω της εισβολής στην Κύπρο μεταξύ 1974 και 1978 αποτελούν παραδείγματα κρίσεων σε μια σχέση με σοβαρές διακυμάνσεις, η οποία ωστόσο διατηρούσε τη στρατηγική της βαρύτητα.

Η στρατηγική συνεργασία δεν σήμαινε ότι η κοινή γνώμη έτρεφε φιλοαμερικανικά συναισθήματα. Ο αντιαμερικανισμός των δεκαετιών του 1960 και 1970, είτε αριστερών είτε ισλαμιστικών καταβολών, διεκδίκησε πρωταγωνιστικό ρόλο στην τουρκική δημόσια σφαίρα μέχρι την αποφασιστική καταστολή του με το πραξικόπημα της 12ης Σεπτεμβρίου 1980. Εκτοτε οι αμερικανοτουρκικές σχέσεις εξελίχθησαν ανεξαρτήτως των βουλών της τουρκικής κοινής γνώμης, όπως και οι βασικοί στρατηγικοί προσανατολισμοί άλλωστε της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τις σχέσεις της Τουρκίας με το Ισραήλ. Η απουσία επιρροής της κοινής γνώμης σε θέματα εξωτερικής πολιτικής έφθασε στο τέλος της με την άνοδο του Κόμματος Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως (ΑΚΡ) στην εξουσία. Αυτή απελευθέρωσε κοινωνικές δυνάμεις οι οποίες εμφορούντο από αντιαμερικανικά συναισθήματα. Η άρνηση της τουρκικής Βουλής να εγκρίνει την 1η Μαρτίου 2003 με την αναγκαία πλειοψηφία την ανάπτυξη αμερικανικών δυνάμεων σε τουρκικό έδαφος ενόψει της εισβολής στο Ιράκ υπήρξε ίσως ορόσημο προς αυτήν την κατεύθυνση. Ο μετασχηματισμός της τουρκικής πολιτικής σκηνής επέτρεψε και τη σύμπηξη παραδόξων συμμαχιών με στόχο μια τουρκική εξωτερική πολιτική ανεξάρτητη αμερικανικών επιρροών. Οι ευρασιατικοί στρατηγικοί προσανατολισμοί ικανού τμήματος της κεμαλιστικής στρατιωτικής ελίτ συνέπλευσαν με την πολιτική του τούρκου προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ιδίως όταν ο τελευταίος εγκατέλειψε τις προσπάθειες εντάξεως της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ενωση και άρχισε να αναζητεί υποκατάστατα συνεργασίας με την Ρωσία, την Κίνα και τις τέως σοβιετικές δημοκρατίες με τουρκογενή πληθυσμό.

Σύμφωνα με προσφάτως δημοσιευθείσα δημοσκόπηση του Πανεπιστημίου Καντίρ Χας για την τουρκική εξωτερική πολιτική, 81% των τούρκων πολιτών θεωρούν τις Ηνωμένες Πολιτείες ως την κύρια απειλή για την Τουρκία, 39,4% των ερωτηθέντων τις θεωρούν μη αξιόπιστη, ενώ 22,6% αποικιοκρατική δύναμη. Ερωτηθέντες για το ποιο θεωρούν το σημαντικότερο πρόβλημα στις διμερείς σχέσεις, 60,5% θεωρούν «τον αγώνα κατά της τρομοκρατίας», ενώ 37,3% «την υποστήριξη στην οργάνωση PYD» των Κούρδων της Συρίας. Αναφορικά με τους S-400, 44% θεωρούν ότι η Τουρκία πρέπει να αποκτήσει τους πυραύλους, ενώ 37,4% δεν έχουν ακούσει ποτέ για αυτούς. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο τουρκικός αντιαμερικανισμός δεν περιορίζεται μόνο στην αντίθεσή του στην αμερικανική πολιτική στη Μέση Ανατολή ή τον Καύκασο. Επεκτείνεται στη δυσπιστία για τις προθέσεις των Ηνωμένων Πολιτειών αλλά και για βασικές αρχές του αμερικανικού κοινωνικού και πολιτικού μοντέλου. Οι αντιλήψεις αυτές καθιστούν ελκυστική την εκμετάλλευση της κρίσεως στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις για την ενίσχυση της δημοφιλίας της τουρκικής κυβερνήσεως. Ο αντίκτυπος στην οικονομία παραμένει, ωστόσο, η αχίλλειος πτέρνα μιας τέτοιας πολιτικής.

Ο Ιωάννης Ν. Γρηγοριάδης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Μπίλκεντ στην Αγκυρα και επιστημονικός συνεργάτης του ΕΛΙΑΜΕΠ