«Πίσω από το όνομά μου {LF}είναι η ιστορία μου!»

Για τον σπουδαίο και ίσως τον πιο γνωστό ιστορικό του Ολοκαυτώματος και του ναζισμού, Σαούλ Φρίντλεντερ, η άρνηση του Ολοκαυτώματος θα αποτελεί πάντοτε μια διαρκή μάχη. Θα συνεχίζουμε να διαβάζουμε ότι οι ναζιστικοί θάλαμοι αερίων δεν υπήρξαν. Ο αντισημιτισμός στην Ευρώπη είναι  ακόμα ζωντανός, στον αραβικό κόσμο η άρνηση του Ολοκαυτώματος έχει γίνει μια «πολιτική εμμονή» αφού σε κάποιες χώρες η αντισημιτική προπαγάνδα χρησιμοποιείται από διάφορα καθεστώτα για πολιτικούς σκοπούς, ενώ δυστυχώς, μετά τον Πόλεμο των Εξι Ημερών, τουλάχιστον, το Ολοκαύτωμα έγινε σταδιακά ιδεολογικό όργανο στα χέρια της Δεξιάς, μιας Δεξιάς ολοένα πιο επιθετικής, και των εποίκων, που υποστηρίζουν ότι οι Παλαιστίνιοι επιθυμούν τον αφανισμό των Εβραίων. Η πολιτική εκμετάλλευση αυτής της τραγωδίας από τον Μπενιαμίν Νετανιάχου και την Ακρα Δεξιά είναι θλιβερή και απαράδεκτη. Επικαλούνται το Ολοκαύτωμα για να δικαιολογήσουν τις πολιτικές τους εναντίον των Παλαιστίνιων.

Γεννημένος στην Πράγα το 1932, ο Σαούλ Φρίντλεντερ αφιέρωσε τη ζωή του στην κατανόηση της μοίρας των Εβραίων κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Οταν ξέσπασε ο πόλεμος, η οικογένειά του εγκατέλειψε την Πράγα για να εγκατασταθεί στο Παρίσι. Με τη γερμανική εισβολή στη Γαλλία, η οικογένεια καταφεύγει στην επαρχία, στην ελεύθερη ζώνη. Εκεί οι γονείς παίρνουν την απόφαση να κρύψουν το παιδί σε ένα καθολικό σχολείο, ενώ οι ίδιοι επιχειρούν να διαφύγουν στην Ελβετία. Συλλαμβάνονται, εκτοπίζονται και δολοφονούνται στο Αουσβιτς. Ο μικρός Πάβελ, που ήδη στο Παρίσι ονομαζόταν Πολ, βαφτίζεται, και με το όνομα Πολ – Ανρί λαμβάνει καθολική παιδεία και παραμένει εσωτερικός στο σχολείο μέχρι το τέλος της Κατοχής και μέχρι να πληροφορηθεί τον θάνατο των γονιών του σε ηλικία 13 ετών από έναν ιησουίτη ιερέα. Φτάνοντάς στο Τελ Αβίβ,  το 1948, οι ισραηλινές Αρχές τον ρώτησαν εάν είχε εβραϊκό όνομα. Εχοντας μάθει στο σχολείο ότι το εβραϊκό όνομα του αποστόλου Παύλου ήταν Σαούλ, αποφάσισε να επιλέξει αυτό το όνομα. «Πίσω από το όνομά μου είναι η ιστορία μου!» είχε πει σε μια πρόσφατη συνέντευξή του.

Ο δημοσιογράφος

Σε αυτό το συναρπαστικό βιβλίο ξετυλίγει τις σκέψεις του για τον ναζισμό και το Ολοκαύτωμα, γι’ αυτήν την ανείπωτη τραγωδία, μοναδική στην ιστορία της ανθρωπότητας μέσα από μια σειρά συνεντεύξεων με τον γάλλο δημοσιογράφο Στεφάν Μπου, που αποδεικνύει ότι καλός δημοσιογράφος είναι ο διαβασμένος δημοσιογράφος.

Η συνέντευξη έχει ως αφετηρία ένα παλαιότερο βιβλίο του Φρίντλεντερ, το «Reflets du nazisme» που δημοσιεύτηκε το 1983. O συγγραφέας μας υπενθυμίζει ότι για καιρό δεν σχεδίαζε να γίνει ιστορικός και κρατιόταν μακριά από το παρελθόν του. Ηταν ο παράγοντας τύχη που τελικά τον οδήγησε στο ερευνητικό του μονοπάτι, όταν από σύμπτωση έπεσε πάνω σε ένα αρχείο καταχωρισμένο λάθος, που αφορούσε το Βατικανό. Ηταν μια επιστολή, με ημερομηνία Δεκεμβρίου του 1941, που ζητούσε κατ’ απαίτηση του Πάπα Πίου ΙΒ’, από την ορχήστρα της Λυρικής Σκηνής του Βερολίνου, η οποία θα έφτανε στη Ρώμη μερικές μέρες αργότερα, να παίξει στα διαμερίσματα του ποντίφικα ορισμένα αποσπάσματα από τον «Πάρσιφαλ» του Βάγκνερ. Το βρήκε σοκαριστικό δεδομένου ότι τον Δεκέμβριο του 1941, ο πόλεμος στο Ανατολικό Μέτωπο είχε φτάσει στο απόγειο της αγριότητάς του και ενώ το Βατικανό γνώριζε τόσο για τις εκτελέσεις των ρώσων αμάχων όσο και των Εβραίων. Η συναυλία δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ, ωστόσο το αίτημα είχε εκφραστεί.

Οι βασικοί πυλώνες

Ξεκίνησε λοιπόν μια μελέτη που θα διαρκούσε μια ολόκληρη ζωή. Για τον Φρίντλεντερ υπάρχουν τέσσερις βασικοί πυλώνες που κατέστησαν δυνατό το Ολοκαύτωμα στο σύνολό του: ο γερμανικός στρατός, το ναζιστικό κόμμα, ο γραφειοκρατικός μηχανισμός και η διοίκηση και τέλος ο οικονομικός τομέας που υπoστήριξε συνολικά το ναζιστικό καθεστώς. Επίσης ο Φρίντλεντερ τονίζει τις απαιτήσεις του έργου του ιστορικού.  Διακρίνει σαφώς τα απομνημονεύματά του από τα καθαρά ιστορικά του έργα. Ανήσυχος ώστε να αποφύγει την αυτοεξαπάτηση σε σχέση με το δικό του έργο, σημειώνει ότι είναι «βαθύτατα πεπεισμένος ότι ο ιστορικός οφείλει να λέει από ποια θέση γράφει, οφείλει να δηλώνει ποιο είναι το προσωπικό του πλαίσιο αναφοράς, άρα και η οπτική που δεν θέλει να εγκαταλείψει – και στο βιβλίο μου το λέω ξεκάθαρα: είμαι Εβραίος, έζησα στην Ευρώπη κατά τον πόλεμο, αναγκάστηκα να κρυφτώ. Μιλώ από αυτή τη σκοπιά, αλλά έχω πλήρη επίγνωση του γεγονότος. Αυτό ακριβώς συνιστώ: να λέτε από ποια θέση μιλάτε, από ποιον τόπο μιλάτε, αλλά προπάντων να έχετε επίγνωση του γεγονότος ότι μιλάτε από τον τάδε ή τον δείνα τόπο. Αυτό θα σας επιτρέψει να αναγνωρίσετε το υποκειμενικό σας φορτίο και να το ελέγξετε».

Σε μια εποχή που η βεβαιότητα για την ελευθερία, την ειρήνη και τη δημοκρατία που απολαμβάνουμε, οδηγεί πολλές φορές στην περιφρόνηση της μνήμης που με τη σειρά της οδηγεί στην άνοδο ακροδεξιών κομμάτων με πολύ διφορούμενη σχέση με το παρελθόν, όπως το AfD στη Γερμανία,  ο Εθνικός Συναγερμός της Λεπέν στη Γαλλία και διάφορα άλλα ακροδεξιά κόμματα στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, το βιβλίο του Σαούλ Φρίντλεντερ μας υπενθυμίζει τους κινδύνους που εγκυμονεί η ιστορική αμνησία για τη δημοκρατία και τον ανθρωπισμό μας.

Saul Friedländer
Σκέψεις για τον ναζισμό
Συνομιλίες με τον Stephane Bou
Μτφ. Γιώργος Καράμπελας
Εκδ. Πόλις, 2019, Σελ. 288
Τιμή: 16 ευρώ