Η αναθεώρηση και {LF}η παθολογία των θεσμών

Πριν από ένα χρόνο και λίγους μήνες, ο Νίκος Αλιβιζάτος, από τούτες τις σελίδες, υποστήριξε την ιδέα μίας εντοπισμένης αναθεώρησης σε θεσμικά ζητήματα. Την ιδέα αυτή την υποστηρίξαμε. Και, τύχη αγαθή, κατέστη πλέον εφικτή. Η βασική λογική, όπως την αντιλαμβανόμαστε, είναι η ανάγκη εξορθολογισμού του πολιτικού συστήματος. Αυτό είναι στη βάση του διπολικό, αλλά συνάμα επιρρεπές στον διχασμό. Η ανάσχεση των διχαστικών παρενεργειών δεν μπορεί να αναζητηθεί στη ριζική αλλαγή του εκλογικού συστήματος και τη συνακόλουθη πολυδιάσπαση του κοινοβουλευτικού τοπίου. Τα Κοινοβούλια είναι ισχυρά όταν δίνουν ισχυρές κυβερνήσεις και παρέχουν κριτικά τη συναίνεσή τους στη λήψη των μεγάλων πολιτικών αποφάσεων. Αυτή η λειτουργία χρειάζεται εξορθολογισμό, όχι αποδυνάμωση. Πώς όμως;

Για να μπορέσουμε στοιχειωδώς να αναζητήσουμε όρους βελτίωσης του ισχύοντος συστήματος, πρέπει να κατανοήσουμε μία βασική λειτουργία των συνταγμάτων: να μας προφυλάσσουν από την παθολογία των θεσμών. Ολοι οι θεσμοί, ανεξαρτήτως κινήτρων, είναι επιρρεπείς στο ίδιον σφάλμα. Και το χειρότερο από όλα: οι παθολογίες εκδηλώνονται αρκετά μετά τον χρόνο θέσπισης των συνταγματικών κανόνων. Οι δυσλειτουργίες σχετικά με την εκλογή Προέδρου εμφανίστηκαν το 2009 και το 2014, μία ολόκληρη γενιά μετά τη θέσπιση του Συντάγματος του 1975.

Ας υιοθετήσουμε λοιπόν την ακόλουθη υπόθεση εργασίας: Να φανταστούμε ότι εμείς μεν (όποιοι κι αν είμαστε) προβαίνουμε στην αναθεώρηση του Συντάγματος, αλλά ότι στην εξουσία θα είναι οι αντίπαλοί μας. Θα έχουν την πλειοψηφία στη Βουλή. Και ότι είναι πλέον πιθανό ότι θα επανεκλεγούν αν προκληθούν αιφνίδια νέες εκλογές. Τι ορθολογικούς κανόνες θα θέλαμε για την εκλογή Προέδρου Δημοκρατίας, αλλαγής εκλογικού νόμου, ποινικής ευθύνης υπουργών και βουλευτικής ασυλίας; Οι σκέψεις που έχουν γίνει τους προηγούμενους μήνες παρέχουν ένα ικανοποιητικό σημείο εκκίνησης. Χρειάζεται όμως περαιτέρω προβληματισμός:

Θα θέλαμε εκλογή Προέδρου μόνο με 151 ψήφους; Η πολιτική νομιμοποίηση του Προέδρου, ως ρυθμιστή του πολιτεύματος, να ταυτίζεται με τη (συνήθη) νομιμοποίηση της κυβερνήσεως, που χαράζει την τρέχουσα πολιτική της χώρας; Δίχως να προβλέψουμε κάποια έστω στοιχειώδη διαδικασία πίεσης για συναίνεση (π.χ. με την άπαξ παράταση της θητείας του απερχόμενου Προέδρου για έξι μήνες – η οποία να μπορεί να διακοπεί μόνο αν εξευρεθούν 180 ψήφοι); Θα θέλαμε κάθε Βουλή να αλλάζει τον εκλογικό νόμο (ή τις εκλογικές περιφέρειες) παραμονές των εκλογών; Δίχως να έχουμε κατοχυρώσει ορισμένο εκλογικό σύστημα στο ίδιο το Σύνταγμα; Θα θέλαμε να καταργήσουμε την προθεσμία δίωξης υπουργών, δίχως όμως να προβλέψουμε ότι η προκαταρκτική εξέταση θα διενεργείται από δικαστικούς λειτουργούς αυξημένου κύρους; Μήπως έτσι θα μπορούν ελεύθερα να ανακινούνται παραγεγραμμένες υποθέσεις από το ίδιο το πολιτικό σύστημα; Και τέλος, θα κερδίζαμε κάτι αν βάζαμε ρητά στο Σύνταγμα ότι η άρση της βουλευτικής ασυλίας γίνεται μόνο εφόσον η υπόθεση δεν συνδέεται με την κοινοβουλευτική ή την πολιτική δράση; Επαναλαμβάνοντας, με βελτιώσεις, αυτό που λέει ήδη από το 2010 ο Κανονισμός της Βουλής.

Με αυτές τις σκέψεις, να ευχηθούμε ολόψυχα στη νέα Βουλή, η οποία συγκλήθηκε προχθές στην πρώτη τακτική της σύνοδο, να ολοκληρώσει ευδόκιμα το αναθεωρητικό της έργο.

Ο Νίκος Παπασπύρου είναι επίκουρος καθηγητής στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ