Ο Τραμπ, {LF}η Τεχεράνη {LF}και το καζάνι που βράζει

Δύο μήνες τώρα, η ένταση ανάμεσα στο Ιράν και τις ΗΠΑ, το Ιράν και τη Δύση, αυξάνεται σταθερά. Η συμφωνία του 2015 για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα μοιάζει πλέον μετέωρη, τα Στενά του Ορμούζ γίνονται ένα ολοένα και πιο επικίνδυνο πέρασμα, ο Ντόναλντ Τραμπ προειδοποιεί την Τεχεράνη «να προσέχει» και οι διπλωματικές προσπάθειες των Ευρωπαίων δείχνουν ανήμπορες να αποσοβήσουν τα χειρότερα. Πού θα καταλήξει αυτή η κρίση; Απαντήσεις σε πέντε ερωτήσεις.

1. Οι ΗΠΑ αποχώρησαν από την πυρηνική συμφωνία τον Μάιο του 2018. Γιατί άρχισε να κλιμακώνεται η ένταση έναν χρόνο αργότερα;

Γιατί στις 2 Μαΐου, στο πλαίσιο της εκστρατείας «μέγιστης πίεσης» στο Ιράν που εφαρμόζουν, οι ΗΠΑ έθεσαν τέλος στις προσωρινές απαλλαγές από τις αμερικανικές κυρώσεις που είχαν παραχωρήσει τον Νοέμβριο του 2018 σε οκτώ από τους κυριότερους εισαγωγείς ιρανικού πετρελαίου – Κίνα, Ινδία, Ιαπωνία, Νότια Κορέα, Ταϊβάν, Τουρκία, Ιταλία και Ελλάδα. Ο τερματισμός αυτός των εξαιρέσεων έπαιξε αναμφισβήτητα ρόλο στη διακήρυξη που έκανε η Τεχεράνη στις 8 Μαΐου, ακριβώς έναν χρόνο μετά την αμερικανική αποχώρηση, πως θα άρχιζε να αποδεσμεύεται από ορισμένες υποσχέσεις που είχε αναλάβει στη Βιέννη το 2015, στο πλαίσιο του «Κοινού Ολοκληρωμένου Σχεδίου Δράσης» – όπως είναι το επίσημο όνομα της συμφωνίας που είχε υπογράψει με τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και τη Γερμανία.

2. Πώς απαντάει λοιπόν το Ιράν και ποιες είναι οι επιλογές του;

Πρώτη Ιουλίου, ανακοίνωσε ότι ξεπέρασε το όριο του αποθέματος ουρανίου χαμηλού εμπλουτισμού (300 κιλά) που επιτρεπόταν να διατηρεί. Και έξι ημέρες αργότερα, ανακοίνωσε ότι ξεκινάει και πάλι τον εμπλουτισμό ουρανίου σε επίπεδα άνω του 3,67%. Παράλληλα, απείλησε ότι αν δεν βρεθεί «μία λύση», εντός 60 ημερών θα απομακρυνθεί ακόμα περισσότερο από την πυρηνική συμφωνία, ενδεχομένως εμπλουτίζοντας ουράνιο σε επίπεδο 20% ή περισσότερο και επαναλειτουργώντας τις συσκευές φυγοκέντρησης IR 2M. Επιμένει ότι έχει δικαίωμα να κάνει ό,τι κάνει βάσει των ρητρών της συμφωνίας, και επαναλαμβάνει ότι όλα αυτά είναι «αναστρέψιμα» – είναι ουσιαστικά η δική του εκστρατεία «μέγιστης πίεσης» στους Ευρωπαίους. Η ένταση όμως δεν ανεβαίνει μόνο στο πυρηνικό πεδίο. Τον περασμένο μήνα, η Τεχεράνη κατέρριψε ένα αμερικανικό drone – τελευταία στιγμή υποτίθεται ότι έκανε πίσω ο Ντόναλντ Τραμπ από την πυραυλική επίθεση που είχε αποφασίσει ως αντίποινα. Οι ΗΠΑ έχουν επίσης κατηγορήσει το Ιράν για δύο επιθέσεις σε συνολικά έξι πλοία, τα τέσσερα δεξαμενόπλοια, κοντά στα Στενά του Ορμούζ. Και ιρανικά σκάφη (κατηγορούνται ότι) επεχείρησαν την Τετάρτη να σταματήσουν στον Κόλπο βρετανικό πετρελαιοφόρο, προφανώς σε αντίποινα για τη πρόσφατη σύλληψη ιρανικού δεξαμενόπλοιου στο Γιβραλτάρ, από το βρετανικό Ναυτικό, με την υποψία ότι μετέφερε πετρέλαιο στη Συρία.

3. Να θυμηθούμε λίγο ποιο ήταν το πρόβλημα του Τραμπ με τη συμφωνία του 2015;

Το είπε ο ίδιος την Τετάρτη, σε ένα από τα πολλά tweet του: «Το Ιράν “εμπλουτίζει” κρυφά εδώ και καιρό, παραβιάζοντας συντριπτικά τη φριχτή συμφωνία των 150 δισεκατομμυρίων δολαρίων που έκανε ο Τζον Κέρι και η κυβέρνηση Ομπάμα. Μην ξεχνάτε, η συμφωνία αυτή επρόκειτο να εκπνεύσει σε λίγα χρόνια. Οι κυρώσεις θα αυξηθούν σύντομα, σημαντικά!». Κάποια από τα λεγόμενά του είναι βέβαια αυθαίρετα: μέχρι πολύ πρόσφατα, οι επιθεωρητές της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας πιστοποιούσαν την απόλυτη συμμόρφωση της Τεχεράνης με την πυρηνική συμφωνία. Μεγάλο κομμάτι της τελευταίας, ωστόσο, ήταν πράγματι προσωρινό: τα όρια στην ανάπτυξη συσκευών φυγοκέντρησης εκπνέουν το 2025, τα όρια στον εμπλουτισμό ουρανίου το 2030. Και το χειρότερο, για τον Τραμπ, η συμφωνία κάλυπτε μόνο το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης, όχι το πρόγραμμα βαλλιστικών πυραύλων ή τη στήριξή της σε πολιτοφυλακές άλλων χωρών της περιοχής, από τον Λίβανο, τη Συρία και το Ιράκ μέχρι τη Γάζα και την Υεμένη. Ο Τραμπ θέλει, λοιπόν, να εξαναγκάσει το Ιράν σε νέα συμφωνία, πιο περιοριστική, πιο συνολική, πιο μόνιμη.

4. Και η Ευρώπη, τι ρόλο παίζει σε όλα αυτά;

Παρότι συμμερίζεται κάποιες από τις αμερικανικές ανησυχίες για τον πεπερασμένο χαρακτήρα της συμφωνίας του 2015, τη θεωρεί ωστόσο κρίσιμη για την αποφυγή ενός νέου πολέμου στην περιοχή. Βρέθηκε λοιπόν εν μέσω διασταυρούμενων πυρών, να προσπαθεί να πείσει την Τεχεράνη να παραμείνει προσηλωμένη στη συμφωνία χωρίς να λαμβάνει τα υποσχεθέντα οφέλη. «Η Ευρώπη, μια οικονομική δύναμη, μαθαίνει να γίνεται αυτό που δεν είναι: μία πολιτική δύναμη», σχολίαζε τις προάλλες η Le Monde. Βρετανία, Γαλλία και Γερμανία, οι τρεις ευρωπαϊκές χώρες που έχουν συνυπογράψει τη συμφωνία, παλεύουν να τη διατηρήσουν ζωντανή. Δημιούργησαν μάλιστα τον περασμένο Ιανουάριο την INSTEX, έναν ευρωπαϊκό μηχανισμό προορισμένο να διευκολύνει τις συναλλαγές με το Ιράν, σε μια προσπάθεια να παρακαμφθούν οι αμερικανικές κυρώσεις. Η λειτουργία του ωστόσο καθυστερεί, η Τεχεράνη δυσφορεί και άλλωστε ο μηχανισμός διαθέτει λιγοστά χρηματοπιστωτικά μέσα, οι δραστηριότητές του δεν θα αφορούν παρά μόνο φάρμακα και τρόφιμα.

5. Πού μπορεί να καταλήξει αυτή η αντιπαράθεση;

Οπως επισημαίνουν οι «New York Times», το Ιράν ενδεχομένως να ελπίζει ότι οι Αμερικανοί θα εκλέξουν έναν νέο πρόεδρο το 2020 ο οποίος μπορεί να αναβιώσει τη συμφωνία. Αν αυτή επιβιώσει μέχρι τότε. Κάθε βήμα που κάνει το Ιράν πέραν των ορίων της αυξάνει τον κίνδυνο να επαναφέρουν οι ευρωπαϊκές χώρες τις δικές τους κυρώσεις, ακυρώνοντας ουσιαστικά τη συμφωνία. Επιπλέον, κάθε επιτάχυνση της πυρηνικής του προόδου, και η οποιαδήποτε βίαιη αντεπίθεση του Ιράν, είτε ευθέως είτε μέσω των συμμάχων του, αυξάνει τον κίνδυνο ανάληψης στρατιωτικής δράσης από την πλευρά των ΗΠΑ. Ο χρόνος θα δείξει αν οι ολοένα και πιο απέλπιδες προσπάθειες της Ευρώπης να βρεθεί λύση μέσω της διπλωματίας είναι καταδικασμένες ή όχι.