Καψούρα, αλητεία και άλλες ατέλειες

Η ματαιότητα της τελειότητας ή πόσο οι ατέλειες κάνουν σημαντική τη ζωή μας αναδύονται από τους στίχους των ρεμπέτικων τραγουδιών. Ο ερευνητής και μουσικός Δημήτρης Μυστακίδης τα συγκέντρωσε σε μια μουσική παράσταση, δίνοντας τον παρηγορητικό τίτλο «Οι τέλειες ατέλειες», και τα παρουσιάζει αύριο στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού. Οι ιστορίες των τραγουδιών που θα ακουστούν από τους σπουδαίους ερμηνευτές και τραγουδοποιούς – Φωτεινή Βελεσιώτου, Ελένη Βιτάλη, Γιώτα Νέγκα, Βασίλη Παπακωνσταντίνου, Ορφέα Περίδη, Διονύση Σαββόπουλο, Ελένη Τσαλιγοπούλου, Christian Ronig και τον Εισβολέα – τοποθετούνται χρονικά από το προπολεμικό μέχρι και το μεταπολεμικό αστικό λαϊκό τραγούδι. Ο σημαντικός ερευνητής των ρεμπέτικων τραγουδιών Δημήτρης Μυστακίδης υποστηρίζει ότι οι δημιουργοί του είδους δεν θεωρούσαν ότι οι ατέλειες είναι σημαντικές αφού, όπως λέει, η λαϊκή μουσική καταγράφει την πραγματικότητα, ό,τι υπάρχει γύρω της, και τα αποτυπώνει με άμεσο τρόπο. «Αυτό είναι το σκεπτικό των δημιουργών που εξυμνούν τις ανθρώπινες αδυναμίες. Το αφηγούνται και αφήνουν στον κόσμο να το αποφασίσει. Αν τώρα με ρωτάς, θα σου πω ότι, ναι, οι ατέλειες είναι σημαντικές για τον άνθρωπο. Προκαλούν την εξέλιξή μας και την προσπάθειά μας για να συμβεί κάτι καλύτερο. Αλλωστε από ένα σημείο και έπειτα το κυνήγι της τελειότητας σε πάει προς τα πίσω».

Η εισαγωγή της βραδιάς γίνεται με δύο οργανικά κομμάτια, τα οποία έρχονται από την πρώιμη περίοδο των ρεμπέτικων τραγουδιών, τις ηχογραφήσεις της Αμερικής. Πρόκειται για το «Μουρμούρικο» και το «Τρικούβερτο». Η διαμόρφωση του προγράμματος ήταν ισχυρή πρόκληση για τον σπουδαίο κιθαρίστα και ενορχηστρωτή της βραδιάς που διοργανώνει ο σταθμός Μελωδία: «Δεν μας απασχόλησε στην επιλογή των τραγουδιστών αν έχουν εντρυφήσει ή όχι στο είδος, αλλά πώς θα μπορούσε να αποδοθεί μέσα από την ερμηνεία τους η αίσθηση των κομματιών. Εντάξαμε τις “ανθρώπινες ατέλειες” όπως υπάρχουν μέσα στα ρεμπέτικα».

Από μια δεξαμενή 15 τραγουδιών που προτάθηκε στον κάθε συμμετέχοντα, οι ερμηνευτές διάλεξαν αυτά που ήθελαν. Ετσι δημιουργήθηκε η τελική ροή του προγράμματος, η οποία εξυπηρετούσε το κόνσεπτ. «Ο Διονύσης, για παράδειγμα, ήθελε να πει τραγούδια για την καψούρα. Θα ερμηνεύσει, μεταξύ άλλων, τον “Καϊκτσή” και το “Πριν το χάραμα” (στίχοι Χαράλαμπος Βασιλειάδης, Τσάντας, μουσική Γιάννης Παπαϊωάννου). Ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου επέλεξε στο δικό του πρόγραμμα να βάλει την “Αχάριστη” του Βασίλη Τσιτσάνη».

ΚΑΙ ΛΙΓΟ ΡΑΠ. Ενα στοιχείο έκπληξης του προγράμματος προδίδει η παρουσία του γνωστού ράπερ Εισβολέα. Μαζί με τον Δημήτρη Μυστακίδη θα μιλήσουν για άλλη μία ανθρώπινη αδυναμία. Την αλητεία. «Κάναμε μαζί διασκευή στο γνωστό τραγούδι “Ενας αλήτης πέθανε”. Ο Εισβολέας θα ραπάρει με δικά του κείμενα, τα οποία θα μιλούν για το πώς η κοινωνία αντιμετωπίζει τους αλήτες και ποιους χαρακτηρίζει έτσι».

Στην ουσία όμως αυτή η νέα προσέγγιση των ρεμπέτικων ήταν η αφορμή για να φωτιστούν ξανά οι αόρατες κλωστές, το κοινό συναίσθημα που διαπερνά τη λαϊκή δημιουργία όλων των χωρών, που, όπως λέει ο ενορχηστρωτής της παράστασης, «ούτως ή άλλως γεννιέται από την κοινωνική ανάγκη. Οι συνθέτες είναι άνθρωποι που υπάρχουν μέσα στα κοινωνικά στρώματα που υπόκεινται στις πιέσεις. Η ανεργία, η φτώχεια, η βία, τα ναρκωτικά, η αδικία ήταν – και είναι – κοινός τόπος σε πάρα πολλά μέρη του πλανήτη στις αρχές του αιώνα. Μέσα από αυτούς τους λαούς – Αμερική, Ευρώπη, Αφρική – γεννήθηκαν και ξεπήδησαν από αυτές τις συνθήκες. Μπορεί μουσικά να εκφράστηκαν μέσα από διαφορετικό τρόπο, όμως οι θεματικές που πραγματεύονται οι μουσικές και τα τραγούδια τα οποία συγκροτούν τη λαϊκή παράδοση είναι κοινές».

Ενα βασικό και αέναο ερώτημα είναι πώς μπορεί το ρεμπέτικο να παραμείνει ζωντανό και αυτόνομο σε κάθε εποχή. «Κάθε μελετητής θα περάσει από τη διαδικασία της μίμησης. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος για να εντρυφήσεις και να κατανοήσεις το πλούσιο και ιδιαίτερο αυτό είδος μουσικής. Ομως δεν μπορεί κανείς να μείνει σε αυτό. Οσο οι φορείς – εμείς δηλαδή οι μουσικοί – γινόμαστε πιο εξωστρεφείς και δημιουργικοί, το ρεμπέτικο θα μείνει ζωντανό και θα συνομιλεί με την εποχή στην οποία εκφράζεται. Δηλαδή ο κάθε μελετητής – μουσικός να επιλέξει τη δική του προσέγγιση και να προτείνει την ανάγνωσή του, μέσα από την οποία θα αντικατοπτρίζεται ο αισθητικός και συναισθηματικός του κόσμος. Αυτός που διαμορφώνει δηλαδή την ύπαρξή μας».