Το θέατρο του σινεμά

Κάθε φορά που ανεβαίνει επιθεώρηση χαίρω και αγάλλομαι. Πρώτον, διότι αγάπησα αυτό το θεατρικό ελληνικό υβρίδιο παιδί στην επαρχία ήδη από το 1952, μαθητής δεκαπέντε χρόνων. Τότε στην επαρχία που μεγάλωσα το θέατρο και μάλιστα η επιθεώρηση ήταν απαγορευμένα για μαθητές (στο θέατρο πηγαίναμε σε έργα εθνικού φρονηματισμού ομαδικά με επικεφαλής τον γυμναστή και τον θεολόγο καθηγητή, στο δε δημοτικό με τον διευθυντή του σχολείου). Εγώ, μυημένος από τον καθηγητή πατέρα μου στο θέατρο έβρισκα τρόπους να τρυπώνω στα παρασκήνια και στο σινεμά στην καντίνα της προβολής. Από τα παρασκήνια είδα την Κοτοπούλη, τη Συνοδινού – νέα ενζενί -, τον Ηλιόπουλο, τον Μυράτ, τον Ζερβό, τρεις μήνες πριν πεθάνει η μεγάλη Μαρίκα.

Στην επιθεώρηση μυήθηκα από καλούς περιοδεύοντες θιάσους. Με ζωντανή μικρή ορχήστρα (πιάνο, κιθάρα, κρουστά) και πιανίστα – συνθέτη της μουσικής και ενορχηστρωτή τον μαέστρο Αβατάγγελο.

Εκεί πρωτοείδα ως χορευτή τον Γιάννη Νταλ, τον αργότερα φίλο και σπουδαίο κινηματογραφιστή Γιάννη Δαλιανίδη. Εκεί είδα τον Νάνο Νικολάκη, τον Αγκόπ, τη Στέλλα Στρατηγού, τον Χριστοφορίδη και τον υπέροχο κωμικό Λουκά Μυλωνά.

Οι θίασοι αυτοί, με υψηλό επαγγελματικό ήθος, έφεραν στην επαρχία, το θέρος, τα εκλεκτότερα ανθολογούμενα νούμερα των αθηναϊκών επιθεωρήσεων με τους γνωστούς και δημοφιλείς τύπους, τον μεθύστακα (θριάμβευε μιμούμενος τον Ορέστη Μακρή ο ηθοποιός Νάκος), τη Σμυρνιά, τον Αρμένη, τον πειναλέο δημόσιο υπάλληλο, τη μαργιόλα υπηρέτρια, τον μπούφο υπηρέτη, τον φαγά, τον κουτσομπόλη, τον ημίτρελο ψυχίατρο, τον φαφλατά δικηγόρο, τον ψευτογιατρό με τα ματζούνια του, τον καθαρευουσιάνο αλλά ασελγή δάσκαλο, τον φαύλο πολιτικάντη, την προξενήτρα, τον τσιγγούνη πατέρα και τον αλητάμπουρα γιο.

Εχω κι άλλες φορές εδώ, σ’ αυτές τις σελίδες παλιότερα, ασχοληθεί με την τυποποίηση (κυριολεκτικά) του λαϊκού θεάτρου, της λαϊκής κωμωδίας και της επιθεώρησης.

Αν είναι λάθος η τυποποίηση στο δραματικό θέατρο, είναι ολέθριο λάθος η μη τυποποίηση στο λαϊκό θέατρο και στην επιθεώρηση.

Ο Λογοθετίδης στον θίασο της Κοτοπούλη έπαιξε Σαίξπηρ και ο Γκιωνάκης στο Εθνικό σοβαρούς ρόλους. Επίσης ο Μουστάκας, δίπλα στον Μινωτή και την Παξινού, ο Στάθης Ψάλτης έπαιξε Σαίξπηρ όταν πρωτοεμφανίστηκε, η Στυλιανοπούλου Σίλερ και Μπομαρσέ. Οταν κατέβηκαν στην αρένα της επιθεώρησης όφειλαν να εφεύρουν έναν τύπο ή ένα σατιρικό ομοίωμα ενός κοινωνικού χαρακτήρα, όπως έκαναν ο Αυλωνίτης, ο Μακρής, η Βλαχοπούλου, ο Χατζηχρήστος, ο Παράβας, ο Σταυρίδης, ο Λειβαδίτης, η Ντορ, η Καλουτά, ο Δούκας, ο Βέγγος, η Ντιριντάουα, η Κρεββατά, η Βρανά, ο Φωτόπουλος (δεν εξαντλώ τον κατάλογο).

Αυτοί οι ηθοποιοί, πολλοί απ’ αυτούς αυτοδίδακτοι που εφηύραν τον τύπο στο σανίδι έπειτα από δομικές και δοκιμασίες, ανάγουν την τέχνη τους στην ιταλική παράδοση της Κομέντια ντελ άρτε, διότι ούτε το γαλλικό, ούτε το γερμανικό, ούτε το αγγλικό, ούτε το ρωσικό  θέατρο διαθέτουν τέτοια σχολή υποκριτικής λαϊκού αυτοσχέδιου κώδικα.

Εχω κι άλλοτε γράψει πως όταν ήταν εδώ ο Σαντάλ ο ιστορικός του κινηματογράφου και ξεναγήθηκε στη θεατρική μας αγορά, όταν είδε στο Ακροπόλ να περνάνε διαδοχικά για δέκα λεπτά και να δίνουν ρέστα δέκα και δεκαπέντε νουμερίστες έπαθε σοκ και είπε πως η Γαλλία διέθετε μόνο έναν τέτοιο ηθοποιό που άξιζε το μισό του Χατζηχρήστου! Αναφερόταν στον Φερναντέλ! Αν γράφω τα παραπάνω είναι διότι τα τελευταία χρόνια λείπει η επιθεώρηση από τη θεατρική μας αγορά πλην της λαϊκής κυριολεκτικά πανήγυρης στον Πειραιά από τον Σεφερλή. Κάποτε μέσα στον χειμώνα δυο-τρεις παραστάσεις με νούμερα σατίριζαν πολιτικά και κοινωνικά κουσούρια (συχνά και πολιτιστικά) και το καλοκαίρι η επιθεώρηση ήταν πόλος λαϊκής προσέλευσης οικογενειακής εξόδου. Οσοι δεν είχαν την τύχη και τη χαρά να δουν εκείνα τα υποκριτικά θηρία που γέμιζαν με το ταλέντο τους τις θερινές σκηνές, τώρα γνωρίζουν το βεληνεκές τους αφού τους διέσωσε ο λαϊκός κινηματογράφος, το μόνο πράγμα, η δαιμόνια παρουσία τους, που κάνει αξιοθέατα τα πρόχειρα εκείνα δίκην σινεμά κατασκευάσματα. Ο Γκιωνάκης έπαιξε με τον Ροντήρη στο εθνικό δράμα, έπαιξε Μαγιακόφσκι με τον Σολομό, έπαιξε Μπεν Τζόνσον με τον Βολανάκη και τον θυμούνται για το μικρό του πέρασμα στο φιλμ που έλεγε τη φράση: «Πορτοκαλάδα από πορτοκάλι;».

Πρέπει λοιπόν έπειτα από έκλειψη ετών να χρωστάμε ευγνωμοσύνη στους ρέκτες παραγωγούς (Μαροσούλης) και στους πραγματικούς εραστές του λαϊκού θεάτρου συγγραφείς Ρέππα – Παπαθανασίου που καταπιάστηκαν να γιορτάσουν (με καμιά πρόθεση μνημοσύνου) το ένδοξο είδος αφιερώνοντας το θέμα τους σ’ ένα άλλο είδος θεάματος που επίσης δοξάστηκε στην Ελλάδα, το λαϊκό σινεμά.

Είπα ήδη παραπάνω πως λαϊκό θέατρο και λαϊκό σινεμά ήταν συγκοινωνούντα δοχεία. Τα περισσότερα έργα του λαϊκού σινεμά ήταν μεταφορές στην οθόνη λαϊκών έργων (δραματικών και κωμικών). Ετσι ο επαρχιώτης σε δύσκολες εποχές, εμφύλιος και μετεμφυλιακή Ελλάδα, ακόμη και έως την εποχή της χούντας, δεν μπορούσε να ταξιδέψει ούτε στο εσωτερικό (εποχή μεγάλης μετοικεσίας από την ορεινή και αγροτική Ελλάδα στα αστικά κέντρα, αλλά και δραματική φυγή στη Γερμανία και στου Βελγίου τις στοές) έτσι ώστε η μοναδική του επαφή τουλάχιστον με τη θεατρική τέχνη (ας μη μιλάμε για σοβαρή μουσική, εικαστικά δρώμενα και χορό) γινόταν μέσω του λαϊκού σινεμά που έφερνε στην πλατεία της επαρχίας και στις αίθουσες του σινεμά ή στα καφενεία τον Λογοθετίδη, τη Βασιλειάδου, τον Γκιωνάκη, τον Νέζερ, τη Νέζερ αλλά και τη Βουγιουκλάκη, την Καρέζη, τον Φούντα, τον Αλεξανδράκη. Κυρίως όμως το λαϊκό σινεμά στηρίχθηκε στους γίγαντες της επιθεώρησης. Ο μέγας Ιάκωβος Καμπανέλλης, που ήταν ασπούδαχτος γενικώς και ειδικώς, λάτρευε το λαϊκό θέατρο και για να τιμήσει τους σπουδαίους μίμους του έγραψε την έξοχη κωμωδία «Η Αλίκη και τα επτά γεροντοπαλίκαρα» όπου δίπλα στην Καρέζη και τον Στρατηγό (γόνο μπουλουκτσήδων) έβαλε τον Μακρή, τον Φωτόπουλο, τον Ευθυμίου, τον Λειβαδίτη, τον Σταυρίδη, τον Δούκα, τον Αυλωνίτη. Αποθέωση: μαζί παραμύθι λαϊκό, λαϊκό θέατρο, λαϊκό σινεμά!!

Στα φοιτητικά μου χρόνια θήτευα τακτικά στο Ακροπόλ αλλά τα βράδια του θέρους όρθιος και άφραγκος παρακολουθούσα τα υπαίθρια πάλκα στο Ζάππειο, στο Αρχαιολογικό Μουσείο, στο Αλσος του Πεδίου του Αρεως. Εκεί οι λαϊκοί κονφερασιέ Οικονομίδης, Αθηναίος, Ζούνης εκτός από τραγούδια είχαν και παρλάτες με τον Χατζηχρήστο, την Ντορ, τον Σταυρίδη, τον Χάρρυ Κλυνν, τον Απόλλωνα Γαβριηλίδη, τον Νάκο – μεθύστακα, τις Καλουτάδες. Σκέφτομαι πως αν τώρα ως εκ θαύματος αναβίωνε εκείνη η θερινή σατιρική ευφορία, τι νούμερα θα έγραφαν ο Πρετεντέρης, ο Νικολαΐδης, ο Οικονομίδης, ο Σακελλάριος, ο Τσιφόρος, ο Ελευθερίου (όχι ο Μάνος).

Ας είναι, χάρηκα πριν οποιοδήποτε άλλο συναίσθημα ή κριτική λογική που αναβίωσε ο χώρος της ευφρόσυνης νιότης της γενιάς μου! Το Αλσος του Πεδίου του Αρεως. Οφείλουμε χάριτες σ’ όσους πολιτικούς, δημοτικούς, αστυνομικούς φορείς παρέδωσαν στους Αθηναίους μια όαση πρασίνου και μια πηγή λαϊκού χιούμορ.

Διότι οι δαιμόνιοι Ρέππας – Παπαθανασίου κατέχοντας όσο λίγοι τον κώδικα και του λαϊκού θεάτρου και του λαϊκού σινεμά τα πάντρεψαν και συνέθεσαν μια συγκινητική και εύθυμη, απολαυστική τοιχογραφία για να νοσταλγούν οι παλιότεροι και να ζηλεύουν οι νεότεροι, που στερήθηκαν το πηγαίο χιούμορ και τη λυτρωτική συγκίνηση. Αντιλαμβάνομαι την ευαισθησία των δύο συγγραφέων στην ιστορία του είδους ώστε να πρυτανεύει κυρίως η συγκίνηση και η ζωή των καμαρινιών, οι έρωτες και οι απιστίες, συστατικά του παγκόσμιου θεάτρου πίσω από την αυλαία.

Ομως θέλω να ξεκινήσω από έναν πραγματικό θρίαμβο που έχει τη σφραγίδα της γνώσης και του γούστου του Φωκά Ευαγγελινού. Μια δεκάδα ταλαντούχων χορευτών που τους αξίζει εκτός των άλλων ο θαυμασμός μας, όχι μόνο για την τέχνη τους αλλά και την αντοχή τους. Εμφανίζονται αλλάζοντας κοστούμια πάνω από δέκα φορές.

Από κει και πέρα χάνετε αν δεν δείτε τον Χαϊκάλη σε μια πράγματι εμφάνιση, ερμηνεία, μέτρο που μόνο ένας Κυριάκος Μαυρέας θα συγκρινόταν. Ο Σπύρος Παπαδόπουλος, ένας από τους λιτότερους αλλά ουσιαστικούς ηθοποιούς μας κυριαρχεί. Ο Μπεγνής παίζει και τραγουδάει και αφήνει ίχνος. Η Λέχου, που έρχεται από άλλη περιοχή στυλ, εκπλήσσει για τον τρόπο που το ενοφθαλμίζει στη λαϊκή του εκδοχή. Ο Κόκλας έχει γκελ και υπόγειο τρόπο να εκτοξεύει την ατάκα.

Εκπληξη πράγματι η κυρία Βανδή, όχι μόνο που έξοχα ερμήνευσε μεγάλες επιτυχίες που καθιέρωσαν παλιά τέρατα αλλά και για την υποκριτική της δεινότητα. Ο Χρανιώτης γράφει και η νεαρά Δελικούρα εγγράφει. Η Γερασιμίδου αποθέωση της λιτότητας και αυθορμησίας. Η Πιτσούλη με επιθετικό χιούμορ. Να αναφέρω τη Ροζάκη και την Κατσαφάδου, κλώνους παλιών καλών ηθοποιών. Ξεχώρισα και τη Σαμαρά, νέο ταλέντο.

Τα σκηνικά της Σμαραγδή λιτά και ευάγωγα και τα χίλια (!) κοστούμια της Σιούπη θαύμα οφθαλμών. Η ορχήστρα με μαέστρο τον Ζαχαρίου έξοχη και οι φωτισμοί της Ντεκώ χάρμα. Το ήθος, το ύφος και η ιστορία του Γιώργου Κωνσταντίνου καθιστούν περιττή την κριτική.