Παρελθόν ως παρόν και μέλλον

Οσα ακολουθήσουν σ’ αυτήν τη σελίδα δεν είναι κριτική θεάτρου. Δεν αναφέρονται στον τρόπο που καλλιτέχνες ποικίλης αισθητικής αντιμετωπίζουν στην Επίδαυρο τον ανεξάντλητο θησαυρό του αρχαίου ελληνικού δράματος – τραγωδίας και κωμωδίας.

Θα προσπαθήσω, περιοριζόμενος στα έργα που θα παρασταθούν φέτος στο θέατρο του αργολικού κάμπου, να αποδείξω γιατί αυτά τα κείμενα μας αφορούν άμεσα και καίρια – θα πείτε, ανοίγω ανοιχτές πόρτες. Δεν θα το έλεγα αν σκεφτεί κανείς πως από δω και πέρα, αν δεν αλλάξουν τα προγράμματα, μόνο λίγοι θα έχουν διδαχθεί «Αντιγόνη» και μόνο οι παραστάσεις του αριστουργήματος του Σοφοκλή θα θέτουν τα μεγάλα ερωτήματα που θέτει το αθάνατο κείμενο.

Κάνοντας παρένθεση εδώ, θυμίζω πως το πρώτο χορικό της Αντιγόνης («πολλά τα δεινά») είχε ως πυρήνα της διδασκαλίας του στη «Φιλοσοφία της Ιστορίας» ο Εγελος και πως φοιτητής του Εγελου ήταν ο Κάρολος Μαρξ, του οποίου το διδακτορικό ήταν πάνω στον Ηράκλειτο, τον φιλόσοφο που θεμελίωσε τη διαλεκτική, η οποία είναι ο θεμέλιος λίθος της αρχαίας τραγωδίας και αργότερα όλου του παγκόσμιου δραματολογίου. Δηλαδή η σύγκρουση των Αντιθέτων, η θεμελίωση της τραγικής ποίησης και της διαλεκτικής. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο που ο Εγελος, ο θεμελιωτής στον σύγχρονο κόσμο της διαλεκτικής, και ο μαθητής του Μαρξ, που απλώς έβαλε τη διαλεκτική να σταθεί στα πόδια της, αφού ο Εγελος τον είχε με το κεφάλι κάτω και τα πόδια στον αέρα (λόγια του Μαρξ αυτά), στήριξε λοιπόν ο Εγελος και μαθήτευσε ο Μαρξ τη θεωρία του πάνω στα αίτια και στους σκοπούς της ιστορίας στη διαλεκτική της «Αντιγόνης», τονίζοντας πως ο Σοφοκλής στην τραγωδία του υποστηρίζει πως η τραγική ουσία στην «Αντιγόνη» είναι η σύγκρουση δύο δικαίων, όχι δηλαδή η σύγκρουση ενός δικαίου και ενός αδίκου (που είναι τα κοινωνικά και τα δικαστικά και αστυνομικά δράματα και μυθιστορήματα).

Το ίδιο χορικό της «Αντιγόνης» με τον Εγελο αναλύει και ο μεγάλος φιλόσοφος του 20ού αιώνα Χάιντεγκερ, με τον ίδιο αιρετικό τρόπο, δάσκαλος του Ζαν Πoλ Σαρτρ.

Η διαλεκτική γεννήθηκε στην ασιατική ακτή με τον Ομηρο, πέρασε στον Ηράκλειτο, μεγαλώθηκε στους τραγικούς και δόθηκε στον Θουκυδίδη, που την παρέδωσε στον Πλάτωνα αφού την επεξεργάστηκε προφορικά ο Σωκράτης. Κάθε φορά λοιπόν που κατεβαίνουμε στην Επίδαυρο ή παρακολουθούμε τραγωδίες σε άλλους χώρους (αρχαία αμφιθέατρα, γήπεδα, πλατείες) της Ελλάδας δεν χρειάζεται πολύ φαιά ουσία για να αντιληφθούμε πως αυτή η ακριβή μας κληρονομιά έχει ως θεμέλιο τη διαλεκτική σχέση και στη φύση και στο πνεύμα και μόνο έτσι θα καταλάβουμε γιατί οι αρχαίοι κάτοικοι των ίδιων τόπων που κατοικούμε μιλούσαν συνεχώς για το Μέτρο. Ο αρχαίος εκείνος παππούς Ηράκλειτος πάντα μας ειδοποιεί «εκ των διαφερόντων η καλλίστη αρμονία». Από τη σύγκρουση φυσικών φαινομένων και ιδεών προέρχεται η αρμονία (από την ίδια ρίζα η λέξη με τον αρμό, τον αριθμό και την αρετή). Από αυτήν τη φιλοσοφική αποκάλυψη, φίλοι, προέκυψε η ιδέα της δημοκρατίας, η αναζήτηση της καλύτερης λύσης των ανθρώπινων κοινωνικών αναγκών από τη «σύγκρουση», την αντιπαράθεση και την αντιπαλότητα των διαφορετικών απόψεων και ως εκ τούτου ο απόλυτος σεβασμός στη γνώμη του άλλου και στη μειοψηφία που μέσα από τη σύγκρουση φιλοδοξεί να γίνει πλειοψηφία.

Τέλος η παρένθεση.

Φέτος στην Επίδαυρο θα παρασταθούν τραγωδίες και των τριών τραγικών. Του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη. Του Αισχύλου θα ερμηνευτούν το αριστούργημα των αιώνων, η «Ορέστεια» τριλογία, και ο «Προμηθεύς δεσμώτης». Του Σοφοκλή θα ερμηνευτεί το άλλο αριστούργημα των αιώνων, ο «Οιδίπους τύραννος». Του Ευριπίδη, η «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» και οι «Ικέτιδες».

Σκοπός του παρόντος δεν είναι ούτε η ποιητική ούτε η θεατρική ανάλυση των έργων αυτών. Είναι δουλειά της θεσμικής κριτικής. Σκοπός μου είναι να αναφερθώ στα ανθρώπινα πολιτικά, κοινωνικά, ηθικά, αισθητικά προβλήματα που συζητούν οι τραγικοί πριν από 2.500 χρόνια και τα θέτουν στην κρίση του δημοκρατικού πολίτη της Αθήνας, ο οποίος και διά κληρώσεως των παρόντων θεατών μπορεί να ανακηρυχθεί (ο σιδηρουργός, ο ψαράς, ο βοσκός, ο ιερέας) κριτής της παράστασης!

Ομολογώ πως την ιδέα γι’ αυτές τις σκέψεις που ακολουθούν μου τις δημιούργησε μια πράγματι έξοχη ομιλία στους Δελφούς του Προέδρου της Δημοκρατίας Προκόπη Παυλόπουλου που τώρα κυκλοφορεί σε βιβλίο από τις εκδόσεις Γκούτενμπεργκ με τίτλο «Από τη βιομηχανική επανάσταση στην τεχνολογική, στον αστερισμό ενός αβέβαιου μέλλοντος». Μια άλλη φορά ελπίζω να με απασχολήσει το σπουδαίο αυτό κείμενο. Σήμερα, μετά την ανάγνωσή του και την επαγγελματική μου σχέση με τη μετάφραση των τραγικών και την κριτική παραστάσεων των τραγικών, έβαλα το ερώτημα και το υποβάλλω και στον αναγνώστη. Γιατί άραγε συρρέουμε στα αρχαία αμφιθέατρα να δούμε και ν’ ακούσουμε ή και να διαβάσουμε τραγικούς σε μια εποχή που οι πολιτικοί, οι κοινωνιολόγοι, οι φιλόσοφοι, οι τεχνοκράτες ασχολούνται όπως ο Προκόπης Παυλόπουλος με την καταιγίδα των σύγχρονων, νέων μεθόδων και μέσων ανθρώπινης γνώσης, ισχύος, οικονομίας και γεωπολιτικής;

Τι σχέση μπορεί να έχουν ο Οιδίπους, ο Προμηθεύς, η Κλυταιμνήστρα, ο Αγαμέμνων της «Ιφιγένειας εν Αυλίδι» με τον χρήστη των θηριωδών τεχνολογικών μέσων, μεθόδων και μεγεθών;

Κάθε φορά βέβαια με σκουντάει στην πλάτη εκείνη η φοβερή φράση του Τόμας Ελιοτ, στην οποία αναφέρθηκα πρόσφατα: «Είχαμε τη σοφία και τη χάσαμε στις γνώσεις, είχαμε τις γνώσεις και πνιγήκαμε στις πληροφορίες». Εκείνο βέβαια που με παρηγορεί είναι πως ο ιδιοφυέστερος μαζί με τον Αϊνστάιν άνθρωπος της σύγχρονης εποχής, ο Φρόιντ, θεμελίωσε μια ολοκληρωμένη μέθοδο καταβύθισης στο ανθρώπινο υποσυνείδητο παραπέμποντας στο «οιδιπόδειο σύμπλεγμα».

Μ’ αυτή την παρηγοριά ξαναγυρίζω στα φετινά δράματα που ανέφερα στην αρχή για να διαπιστώσουμε σε τι μας προικίζουν όταν κολυμπάμε στο πέλαγος της τεχνολογίας. Χωρίς σωσίβιο. Και σκέφτομαι μήπως ακριβώς σωσίβιο είναι τα μηνύματα, γνωσιολογικά, ηθικά, αισθητικά, πολιτικά, που εκπέμπουν οι τραγικοί.

Ο Προμηθέας κλέβοντας από τον Δία γνώση, γλώσσα, μεθόδους, μέσα και σκοπούς και παραδίδοντάς τα στον «γυμνό πίθηκο» ήξερε άραγε πως προανήγγελλε την πυρηνική βόμβα, τα ναρκωτικά, τον φασισμό, τον καπιταλισμό και τον λαϊκισμό;

Οταν χρόνια πριν επισκέφτηκα στο Βέλγιο ένα απέραντο νεκροταφείο γερμανών παλικαριών που είχαν πέσει στη Μάχη των Αρδεννών, η σκέψη μου πήγε στον θρήνο των γυναικών από το Αργος που έρχονταν στην Αθήνα (όπως καταγράφει ο Ευριπίδης στις «Ικέτιδες») για να παρακαλέσουν τον Θησέα να μεσολαβήσει για να παραλάβουν τα νεκρά τους παλικάρια που είχαν αφήσει τη ζωή τους στη Θήβα.

Ποιο σύγχρονο μέσο επικοινωνίας, παραγωγής, πληροφόρησης κατήργησε τους απανταχού Αρείους Πάγους που δικάζουν μητροκτόνους και ποιες σύγχρονες μεθοδεύσεις και ιδέες κατήργησαν τις πατροκτονίες, τις παιδοκτονίες, τις συζυγοκτονίες και τις αυτοκτονίες;

Πόσοι σύγχρονοι Οιδίποδες δεν έλαβαν μεγάλα επιστημονικά αινίγματα και οδηγήθηκαν σε συζυγοκτονίες, στην τρέλα και συχνά στη συνεργασία με τον φασισμό, τον ναζισμό και τον μαοϊσμό;

Πόσα νέα παιδιά εν ονόματι μιας ιδεολογικής λέπρας δεν θυσιάστηκαν σαν την Ιφιγένεια για να δοθεί ηθικό έρεισμα σε λεηλασίες, κατακτήσεις και ολοκαυτώματα;

Χρειάζεται κανείς να δει τον Αίαντα παράφρονα να σκοτώνει πρόβατα αντί για τους Ατρείδες για να αντιληφθεί τον τρελό εκείνο στρατηγό Χατζηανέστη που οδήγησε έναν ολόκληρο στρατό στον όλεθρο στην Αλμυρά Λίμνη κοντά στην Αγκυρα.

Φέτος στην Επίδαυρο θα παιχτούν και οι αριστοφανικές «Νεφέλες». Πιστός στην παράδοση της διαλεκτικής ποιητής βάζει να αντιπαλεύουν ο Δίκαιος και ο Αδικος Λόγος. Μια αντιπαράθεση που συνεχίζεται έως σήμερα. Ο ποιητής προβλέποντας την κατάρρευση της δημοκρατίας θεωρεί ως αιτία τη γοητεία που ασκεί ο Αδικος Λόγος, επειδή ο Δίκαιος απαιτεί παιδεία, ήθος και μέτρο.