Η Νίκη κι ο Φονιάς, οι Μεγάλοι Θεοί και οι Γατελούζοι

Αρρηκτα δεμένη με τη λατρεία και την τέλεση των Μυστηρίων των Μεγάλων Θεών κατά την αρχαιότητα, αλλά και με το παγκοσμίως γνωστό άγαλμα της Νίκης, η Σαμοθράκη έχει πιστούς φίλους χάρη στην ιδιαίτερη φυσιογνωμία της.

Κομμάτι του Θρακικού πελάγους, η Σαμοθράκη είναι ένας τόπος προικισμένος από τη φύση: πηγές, ρυάκια, λιμνούλες, καταρράκτες, δάση από πλατάνια, ενδημικά φυτά και βοτσαλωτές ακρογιαλιές συνθέτουν το υπέροχο φυσικό περιβάλλον του νησιού, στο οποίο ορθώνεται επιβλητική η ψηλότερη κορυφή του Αιγαίου, το Φεγγάρι (υψόμετρο 1.611), στο όρος Σάος.

Οπως μαρτυρούν τα αρχαιολογικά ευρήματα, Προέλληνες (Κάρες και αργότερα Θράκες) κατοίκησαν τη Σαμοθράκη κατά τους Ύστερους Νεολιθικούς Χρόνους και την Εποχή του Χαλκού (Μικρό Βουνί κ.α.). Γύρω στο 700 π.Χ. Έλληνες αιολικής καταγωγής αποίκισαν το νησί, ίδρυσαν πόλη στο βόρειο τμήμα του και αναμείχθηκαν σταδιακά με τους παλαιότερους κατοίκους. Παράλληλα, οι έλληνες άποικοι υιοθέτησαν τη λατρεία των Μεγάλων Θεών και τα Μυστήρια των Καβείρων, που συνδέονταν με τους προελληνικής καταγωγής κατοίκους.

Η προνομιακή γεωγραφική θέση της, σε συνδυασμό με την εμπορική και αποικιακή δραστηριότητα των κατοίκων της (ίδρυση της Σαμοθρακικής Περαίας, σειράς οχυρωμένων πόλεων, στις απέναντι θρακικές ακτές), επέτρεψε στη Σαμοθράκη να αναδειχθεί σε σημαντική πόλη-κράτος κατά τους Αρχαϊκούς Χρόνους. Την Κλασική και την Ελληνιστική Περίοδο το νησί απέκτησε μεγάλη φήμη ως θρησκευτικό κέντρο του Bορείου Αιγαίου — στα Μυστήρια των Καβείρων μυήθηκαν σημαντικές προσωπικότητες της αρχαιότητας. Το Ιερό των Μεγάλων Θεών έφθασε στο απόγειο της ακμής του τον 3ο και τον 2ο αιώνα π.Χ. Επί Ρωμαιοκρατίας το νησί ήταν ιερό και το τέμενος των Μεγάλων Θεών άσυλο. Οι πειρατικές επιδρομές κατά τους Βυζαντινούς Χρόνους μείωσαν τον πληθυσμό του νησιού και ανάγκασαν τους κατοίκους να αποτραβηχτούν στην ενδοχώρα.

Στους κατοπινούς αιώνες η Σαμοθράκη πέρασε στην κυριαρχία του γενοβέζικου οίκου των Γατελούζων (Gattilusi), των Ενετών και των Τούρκων, οι οποίοι την κατέστρεψαν τον Σεπτέμβριο του 1821. Το νησί απελευθερώθηκε τον Οκτώβριο του 1912.

Η ΧΩΡΑ. Στην πρωτεύουσα του νησιού, παραδοσιακό οικισμό με κεραμοσκεπή σπίτια, μικρές πλατείες και πλακόστρωτα δρομάκια, την προσοχή των επισκεπτών προσελκύουν η εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου, προστάτιδα της Σαμοθράκης, το κάστρο των Γατελούζων και το Λαογραφικό Μουσείο, που κρατά ζωντανές τις παραδόσεις.

Το κάστρο, που δεσπόζει στην κορυφή ενός απόκρημνου λόφου, αποτελεί ένα σημαντικό μνημείο υστεροβυζαντινής φρουριακής αρχιτεκτονικής. Η ίδρυσή του — τοποθετείται μεταξύ των ετών 1431 και 1433 — αποδίδεται στον γενουάτη άρχοντα Παλαμήδη Γατελούζο.

Η ΚΑΜΑΡΙΩΤΙΣΣΑ. Λιμάνι του νησιού, η Καμαριώτισσα με το όμορφο ηλιοβασίλεμα απλώνεται κατά μήκος της ακτής και παρουσιάζει αξιόλογη τουριστική κίνηση. Εδώ δένουν αλιευτικά και εκδρομικά σκάφη.

Η ΠΑΛΑΙΟΠΟΛΗ. Στον αρχαιολογικό χώρο της Παλαιόπολης, σε απόσταση λίγων μόλις χιλιομέτρων βορείως της Χώρας, σώζονται ερείπια τειχών Αρχαϊκής, Κλασικής και Ελληνιστικής Εποχής (6ος-3ος αιώνας π.Χ.).

Πλησίον της αρχαίας πόλης της Σαμοθράκης εντοπίζεται το Ιερό των Μεγάλων Θεών. Ήταν αφιερωμένο στη λατρεία και την τέλεση των Μυστηρίων των Μεγάλων Θεών, που αναφέρονται από τους αρχαίους συγγραφείς με το όνομα Κάβειροι — η ταυτότητα και η φύση τους παραμένει αινιγματική.

Η θρησκευτική δραστηριότητα στον χώρο ανάγεται στον 7ο αιώνα π.Χ. Οι μόνιμες κατασκευές χρονολογούνται από το α’ μισό του 4ου αιώνα π.Χ. έως την Πρώιμη Αυτοκρατορική Περίοδο. Το Ιερό γνώρισε τη μέγιστη ακμή του τον 3ο και τον 2ο αιώνα π.Χ. Η λατρεία των Μεγάλων Θεών και η μύηση στα Μυστήριά τους έπαυσαν στα τέλη του 4ου αιώνα μ.Χ.

Στον χώρο του Ιερού των Μεγάλων Θεών βρέθηκε το 1863 το περίφημο άγαλμα της Νίκης, έργο από παριανό μάρμαρο, ένα από τα πλέον ονομαστά πρωτότυπα γλυπτά της Ελληνιστικής Περιόδου (190-180 π.Χ.) και ένα από τα πλέον διάσημα εκθέματα του παρισινού Μουσείου του Λούβρου.

Στα σημαντικότερα μνημεία και αρχιτεκτονικά σύνολα του αρχαιολογικού χώρου περιλαμβάνονται ο Θεατρικός Κύκλος, πιθανός χώρος τέλεσης της προκαταρκτικής μύησης (τέλη 5ου/αρχές 4ου αιώνα π.Χ.), το Κτίριο του Τελετουργικού Χορού (Τέμενος), μεγάλο μαρμάρινο κτίριο με κεντρική θέση στη λατρεία των Μεγάλων Θεών (γύρω στο 340 π.Χ.), το Ανάκτορο, όπου γινόταν η μύηση στον πρώτο βαθμό των Μυστηρίων (αρχές 1ου αιώνα μ.Χ.), το Ιερό (Νέος Ναός), κατά μία εκδοχή το κτίριο του τελικού σταδίου της μύησης (έναρξη κατασκευής στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. ή λίγο αργότερα), η Θόλος της Αρσινόης Β’, το μεγαλύτερο γνωστό κυκλικό οικοδόμημα της αρχαίας ελληνικής αρχιτεκτονικής, αφιέρωμα της περιώνυμης βασίλισσας στους Μεγάλους Θεούς (288-270 π.Χ.), και το Θέατρο (πιθανώς α’ μισό του 2ου αιώνα π.Χ.).

Ο ΦΟΝΙΑΣ. Στο ανατολικό τμήμα της Σαμοθράκης βρίσκεται η περιοχή της Άνω Μεριάς, που περιλαμβάνει διάσπαρτους μικρούς συνοικισμούς. Ξεχωριστό χρώμα στην Άνω Μεριά δίνει ο ποταμός Φονιάς, τα νερά του οποίου κυλούν στην ομώνυμη κοιλάδα σχηματίζοντας στο διάβα τους λιμνούλες (βάθρες) και καταρράκτες. Πολυάριθμοι οικοτουρίστες από την Ελλάδα και το εξωτερικό επισκέπτονται το σπάνιας ομορφιάς οικοσύστημα του Φονιά, με το δάσος από αιωνόβια πλατάνια, τα άφθονα τρεχούμενα νερά και την αξιόλογη πανίδα.

Η αφετηρία του μονοπατιού που οδηγεί στους καταρράκτες του Φονιά βρίσκεται κοντά στις εκβολές του ποταμού. Ύστερα από 45′ παραποτάμιας διαδρομής μέσα σε ένα θαυμάσιο φυσικό περιβάλλον, οι φυσιολάτρες φθάνουν στον πρώτο καταρράκτη (Κλείδωση) με τη γραφική λιμνούλα, στα κρυστάλλινα νερά της οποίας μπορούν να κολυμπήσουν.

Το μονοπάτι συνεχίζει, με μεγαλύτερο βαθμό δυσκολίας, έως τον δεύτερο καταρράκτη, όπου οι λάτρεις της φύσης φθάνουν ύστερα από διαδρομή 30′. Το φυσικό ανάγλυφο, η πυκνή βλάστηση, τα τρεχούμενα νερά και η λιμνούλα (Γερανιά Βάθρα), που προσφέρεται επίσης για κολύμπι, συνθέτουν και εδώ ένα μαγευτικό περιβάλλον.

Από το σημείο αυτό και μετά η ανάβαση προς τους υπόλοιπους καταρράκτες απαιτεί μεγάλη ορειβατική πείρα και τον απαιτούμενο ορειβατικό εξοπλισμό.

ΜΗΝ ΠΑΡΑΛΕΙΨΕΤΕ

· Να γνωρίσετε τα αξιόλογα μεσαιωνικά μνημεία στην ύπαιθρο του νησιού: τους πύργους των Γατελούζων, σε ύψωμα με όμορφη θέα, κοντά στον αρχαιολογικό χώρο της Παλαιόπολης, και τον πύργο του Φονιά, επίσης οικοδόμημα της εποχής των Γατελούζων, κοντά στις εκβολές του ομώνυμου ποταμού.

· Να απολαύσετε την εμπειρία του canyoning στο φαράγγι του Φονιά, το οποίο διαθέτει μεγάλες βάθρες, αρκετά ραπέλ (κατάβαση με τη βοήθεια σχοινιών) και φυσικές τσουλήθρες. Η κατάβαση ξεκινά από τη θέση «Καρυές» και διαρκεί περίπου 6 ώρες.

· Να ανεβείτε στο ξωκλήσι της Παναγίας της Κρημνιώτισσας, στην κορυφή βράχου με εκπληκτική θέα στην αμμουδερή παραλία της Παχιάς Άμμου.

· Να επισκεφθείτε τη θέση «Γριά Βάθρα» κοντά στα Θέρμα, ένα παραδεισένιο περιβάλλον με τρεχούμενα νερά, λιμνούλες, μικρούς καταρράκτες και πλούσια βλάστηση.

· Να περιηγηθείτε διά θαλάσσης τις νότιες ακτές του νησιού και να ανακαλύψετε ένα τοπίο άγριας ομορφιάς.

· Να κολυμπήσετε στους Κήπους, εκτεταμένη παραλία με χαρακτηριστικά μαύρα βότσαλα.