Να κοπεί ο ομφάλιος λώρος που συνδέει {CR}την εκτελεστική με τη δικαστική εξουσία

Δύσκολα μπορεί αμφισβητηθεί από έναν εχέφρονα θεσμικά πολίτη ότι η ανεξάρτητη άσκηση της δικαιοσύνης, ή με άλλα λόγια η ανεπηρέαστη άσκηση του δικαστικού έργου, συνιστά ουσιαστικό και αναπόσπαστο στοιχείο της δημοκρατίας και του δημοκρατικού πολιτεύματός μας. Στις 7 Ιουλίου θα έχομε νέα κυβέρνηση με βάση την ετυμηγορία του ελληνικού λαού (το ποια θα είναι αυτή θα το γνωρίζομε ωστόσο μόνον το βράδυ της Κυριακής), γνωρίζομε όμως ότι η σημερινή Κυβέρνηση έχει ζητήσει από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας να υπογράψει το προεδρικό διάταγμα (π.δ.) επιλογής των ανώτατων δικαστικών λειτουργών που έχει η ίδια επιλέξει προς αντικατάσταση ίσου αριθμού ομοιόβαθμων συνταξιοδοτούμενων λειτουργών. Είναι γνωστό ότι το Σύνταγμα (άρθρο 95 παρ. 5) έχει προβλέψει κατ’ εξαίρεση, σε σχέση με τις προαγωγές των υπόλοιπων δικαστικών λειτουργών που γίνονται από το Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο, η επιλογή των ανώτατων δικαστικών λειτουργών (προέδρων και αντιπροέδρων των ανώτατων δικαστηρίων) να αποφασίζεται από το υπουργικό συμβούλιο. Η εν λόγω συνταγματική επιλογή ορθώς έχει δεχθεί έντονη κριτική διότι αποτελεί σαφή κάμψη της αρχής της διάκρισης των λειτουργιών (εξουσιών), λόγος άλλωστε για τον οποίο έχει κατά καιρούς προταθεί ένας πιο ισορροπημένος τρόπος επιλογής που θα περιορίζει εκ των πραγμάτων την επιρροή της εκτελεστικής εξουσίας στη δικαστική εξουσία. Ο,τι ζούμε αυτή την περίοδο είναι σε μεγάλο βαθμό απότοκος συνέπεια της προβληματικής αυτής συνταγματικής επιλογής, μολαταύτα, δυστυχώς, το άρθρο 95 παρ. 5 του Συντάγματος δεν συμπεριλήφθηκε στις προς αναθεώρηση διατάξεις. Θα πρέπει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας να υπογράψει το αποσταλέν σε αυτόν π.δ. επιλογής των ανώτατων δικαστικών λειτουργών την τελευταία εβδομάδα της προεκλογικής εκστρατείας;

Η απάντηση τόσο από πολιτική όσο και από νομική άποψη δεν μπορεί παρά να είναι αρνητική: Πολιτικά είναι νομίζω προφανές ότι μια υπηρεσιακή κατ’ ουσίαν κυβέρνηση – και αυτό θα ίσχυε για οποιαδήποτε υπηρεσιακή κυβέρνηση ανεξαρτήτως πολιτικής συγκυρίας – δεν νομιμοποιείται να προβαίνει σε μια τέτοια μείζονα επιλογή. Η αποδοχή της αντίθετης άποψης εκφράζει μια θεσμική αντίληψη που δεν αναγνωρίζει τη δικαιοσύνη ως αυτόνομο πυλώνα της δημοκρατίας μας.

Και η ορθή, όμως, νομική απάντηση είναι αρνητική: Η ερμηνεία του δικαίου οφείλει πάντοτε να λαμβάνει υπόψη της ηθικοπολιτικές και επιστημονικές αρχές με διαχρονική αποδοχή και αξία, που έλαβε υπόψη του ο νομοθέτης κατά τη θέσπιση των ρυθμίσεών του, αρχές που άλλωστε προσδιορίζουν και το δεσμευτικό περιεχόμενό τους. Η ερμηνευτική αυτή απαίτηση ισχύει κατ’ εξοχήν στην περίπτωση επίκλησης και εφαρμογής συνταγματικών διατάξεων, ιδίως όταν αυτές αφορούν ζητήματα μείζονος σημασίας και ευαισθησίας, όπως είναι το ζήτημα της σχέσης και διασταύρωσης των εξουσιών. Η εξαιρετική ρύθμιση του άρθρου 90 παρ. 5 στηρίζεται και ενσωματώνει μέσα της, κατά δεσμευτικό τρόπο, την ηθικοπολιτική θέση που λέει πολύ απλά: η εκτελεστική εξουσία ορίζει επιτρεπτώς την κορυφή της δικαιοσύνης μόνον όταν η ίδια διαθέτει την απαιτούμενη νομιμοποίηση και όχι όταν ήδη έχει κληθεί ο ίδιος ο λαός ν’ απαντήσει εάν πράγματι τη διαθέτει, όπως εν προκειμένω συμβαίνει. Η ορθή εφαρμογή της συγκεκριμένης διάταξης επιβάλλει την εφαρμογή της κατά συσταλτικό τρόπο, θεωρώντας ως αυτονόητο και δεδομένο ότι τα κριτήρια με τα οποία επιλέγει η εκτελεστική εξουσία δεν ταυτίζονται με τα κριτήρια που προσδιορίζουν τους αρίστους.

Σε μια χώρα όπου ο πολιτικός ανταγωνισμός λαμβάνει συχνά αταβιστικά χαρακτηριστικά είναι απαραίτητο ν’ αλλάξει ο τρόπος επιλογής των ανώτατων δικαστικών λειτουργών. Το θέμα δεν αφορά τους δικαστές ως άτομα, η ανεξαρτησία τους έναντι της εκτελεστικής εξουσίας δεν είναι μόνον θέμα ατομικής συνείδησης – είναι και αυτό -, είναι θέμα πρωτίστως θεσμικό. Το κύρος της δικαιοσύνης και οι ίδιοι οι λειτουργοί της έχουν πολλά να κερδίσουν από μια τέτοια αλλαγή.

Ο Μάριος Χαϊνταρλής είναι δικηγόρος, επίκουρος καθηγητής
του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας