Νέα ταυτότητα για την ΠΥΡΚΑΛ

«Βιβλίο Απόντων, έτος 1949». Το απουσιολόγιο των εργαζομένων στο εργοστάσιο της ΠΥΡΚΑΛ, κιτρινισμένο από τα σημάδια του χρόνου, στέκει ακόμη εκεί, θυμίζοντας την πρωινή βάρδια. Τότε που τη σιδερένια πύλη του συγκροτήματος περνούσαν πολύβουες ομάδες ανθρώπων οι οποίοι έφταναν για το μεροκάματο στην Ελευσίνα.

Καρτέλες, τιμολόγια, κάλυκες και σκουριασμένα μηχανήματα, ενθυμήματα της βιομηχανικής ιστορίας της Ελλάδας, πεταμένα εδώ και καιρό στα αζήτητα, αποκτούν πλέον νέα ταυτότητα: πριν από λίγες ημέρες το Κεντρικό Συμβούλιο Νεοτέρων Μνημείων γνωμοδότησε υπέρ της κήρυξης ολόκληρου του χώρου της ΠΥΡΚΑΛ ως ιστορικού τόπου και παράλληλα χαρακτήρισε ως διατηρητέα μνημεία κάποια κτίριά του όπως το γομωτήριο της παραλίας, τις δύο θολωτές αποθήκες αδρανών και την καπνοδόχο.

Το Συμβούλιο αποδέχτηκε το αίτημα κατοίκων της περιοχής και φορέων που ζητούσαν να χαρακτηριστεί η έκταση ως ιστορικός τόπος και ορισμένα κτίρια μαζί με τον κινητό μηχανολογικό και υλικοτεχνικό εξοπλισμό τους ως νεότερα μνημεία. Από την άλλη πλευρά, ο νέος ιδιοκτήτης του χώρου επιθυμούσε να κατεδαφίσει τα υπάρχοντα κτίσματα και να επεκτείνει τη βιομηχανική του δραστηριότητα. Η τοπική κοινωνία έκανε λόγο για «κατεδάφιση της ιστορικής μνήμης» και βλέπει στον συγκεκριμένο χώρο τη δυνατότητα ανάπτυξης προς όφελος των κατοίκων. Το αίτημα αυτό τεκμηρίωσαν επιστημονικά η οργάνωση Monumenta, το ελληνικό τμήμα της Διεθνούς Επιτροπής για τη Διατήρηση της Βιομηχανικής Κληρονομιάς TICCIH, το ελληνικό τμήμα του Διεθνούς Συμβουλίου Μνημείων ICOMOS, ο Σύλλογος Αρχιτεκτόνων και η Κίνηση Πολιτών Ελευσίνας Ecoeleusis.

Η ΠΑΡΑΚΜΗ. Απόγονος του Ελληνικού Πυριτιδοποιείου που ιδρύθηκε το 1874, η ΠΥΡΚΑΛ αποτέλεσε στις αρχές του 20ού αιώνα τμήμα της βιομηχανικής αυτοκρατορίας του Πρόδρομου Μποδοσάκη στην Ελλάδα. Ακολούθησαν η επίταξη του εργοστασίου από τους Γερμανούς, η παραγωγή πολεμικού υλικού επί δεκαετίες, η παρακμή, η εθνικοποίησή της, η απορρόφησή της από τα Ελληνικά Αμυντικά Συστήματα και το κλείσιμο του εργοστασίου.

Το 2017 ο χώρος, ο οποίος παρεμβάλλεται μεταξύ των διυλιστηρίων και των οικισμών της Μάνδρας και της Ελευσίνας, αγοράστηκε από τα Ελληνικά Πετρέλαια και λίγους μήνες αργότερα ο νέος ιδιοκτήτης θέλησε να προχωρήσει σε κατεδάφιση των κτισμάτων. Ομως τα κτίρια της Ελευσίνας, χτισμένα τη δεκαετία του ’30, συνιστούν κατά τους αρχιτέκτονες εξαιρετικά δείγματα βιομηχανικής αρχιτεκτονικής. Πρόκειται για 134 κτίσματα μέσα σε έκταση 452 στρεμμάτων: γραφεία, χώροι παραγωγής, καταφύγια εκρήξεων, κτίρια δοκιμών, αποθήκες και ανάμεσά τους επτά – αληθινά μνημεία της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας – κτίρια που χρησιμοποιήθηκαν ως αντιαεροπορικά καταφύγια στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στον εγκαταλελειμμένο χώρο του συγκροτήματος υπάρχουν ακόμη μηχανές και αρχεία από την περίοδο λειτουργίας του που σκιαγραφούν την πορεία που διέγραψε στον χρόνο η ελληνική αμυντική βιομηχανία. Το μεγαλύτερο τμήμα του εξοπλισμού προέρχεται από μηχανουργεία του Βελγίου, της Γερμανίας και της Γαλλίας, ενώ κάποια κομμάτια φτιάχτηκαν σε ελληνικά μηχανουργεία του Πειραιά.

«ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ». «Οποιος αρχιτέκτονας έχει μπει στον χώρο εντυπωσιάζεται. Για την κατασκευή του εργοστασίου εφαρμόστηκαν πρωτοποριακές για την Ελλάδα τεχνολογίες σκυροδέματος και χωροδικτυωμάτων» λέει μιλώντας στα «ΝΕΑ» ο Χρήστος Χρηστάκης, μέλος της Τοπικής Κίνησης Πολιτών Ecoeleusis, η οποία είχε πρωταγωνιστικό ρόλο στην ανάδειξη του θέματος. «Αυτή η έκταση είναι για εμάς ένα τοπόσημο της βιομηχανικής ιστορίας της πόλης από τις απαρχές του προηγούμενου αιώνα έως σήμερα. Θεωρούμε ότι το κτιριακό απόθεμα, που έχει μια ξεχωριστή αξία, μπορεί να επαναχρησιμοποιηθεί για να προβάλει την ιστορία του χώρου αλλά και για να φιλοξενήσει σύγχρονες δραστηριότητες της πόλης ή να συμπληρώσει τις ελλείπουσες υποδομές του δήμου. Επίσης, θεωρούμε απαραίτητο να διατηρηθεί και να ενισχυθεί το υψηλό πράσινο που συναντάται στην έκταση και που έχει τόσο πολλή ανάγκη η περιοχή μας και τέλος να αποτελέσει ο χώρος μια ζώνη ασφάλειας ανάμεσα στα διυλιστήρια και στην πόλη» προσθέτει.

Ο ιδιοκτήτης της έκτασης, με πρόταση που είχε καταθέσει τον Μάρτιο του 2019 στον Δήμο Ελευσίνας, είχε προτείνει τη θεσμοθέτηση βιομηχανικής χρήσης μέσης και χαμηλής όχλησης στο 74% της έκτασης – όπου θα λειτουργούσαν εγκαταστάσεις για τα διυλιστήρια – και την παραχώρηση του υπόλοιπου 24% στον δήμο για δέκα χρόνια. Μετά τη γνωμοδότηση του Συμβουλίου μια νέα εποχή ξεκινά για την ΠΥΡΚΑΛ…