Ενας οικοδόμος της Ιστορίας

Κάθε φορά που ψηφίζουμε ας σκεφτούμε πλησιάζοντας την κάλπη πως ένα μικρό μέρος της ανθρωπότητας, ακόμη και σήμερα, έχει αυτό το προνόμιο, όπως όμως και να είναι, κάθε φορά που ψηφίζουμε λογοδοτούμε στην Ιστορία, απαντώντας σε καίρια ερωτήματα των καιρών. Και αλίμονο αν θέσουμε βολικές ή άστοχες ερωτήσεις. Σε τέτοιες συνθήκες άσχετων με τις ανάγκες της εποχής ερωτημάτων οι απαντήσεις της Ιστορίας είναι καταφατικές.

Εστω αυτός ο πρόλογος για ένα θέμα που μου θέτει η αναφορά σε άλλες τραγικά δύσκολες περιόδους αυτής της νηπιόθεν τραγικής χώρας και των ανθρώπων της. Ρίχτε μια ματιά στον Ομηρο για να συνεννοηθούμε. Η «Ιλιάδα» ξεκινά και τελειώνει με τον καβγά του Αγαμέμνονα και του Αχιλλέα, δύο ηγετών ενός στρατού την περίοδο που επί δέκα χρόνια πολιορκεί ξένη επικράτεια! Δεν είναι τυχαίο άλλωστε πως τα θέματα της μιμήσεως πράξεων της τραγωδίας είναι τρωικά γεγονότα, θηβαϊκά τραύματα, αργολικές αμαρτίες και ληστρικές εκστρατείες (ο όρος του Θουκυδίδη) για χρυσόμαλλα δέρματα.

Μια έξοχη κινεζική λαϊκή κατάρα λέει: «Σε καταριέμαι να ζήσεις σε κρίσιμη και ως εκ τούτου ενδιαφέρουσα εποχή».

Η πολύχρονη Ιστορία μας είναι διάσπαρτη από βιογραφίες ανθρώπων αυτού του τόπου που έζησαν, έδρασαν, δοξάστηκαν, προδόθηκαν, λοιδορήθηκαν, ατιμάστηκαν και αποθεώθηκαν σε εξόχως κρίσιμες, άρα ενδιαφέρουσες εποχές.

Εξάλλου το γράψαμε και πρόσφατα, η παραδείσια περίοδος του ανθρώπου δεν έχει ούτε ιστορία, ούτε τέχνες, ούτε επιστήμες, ούτε τραγωδίες.

Ζώντας σήμερα μια παγκόσμια ενδιαφέρουσα κρίσιμη εποχή, είναι παρήγορο να διαθέτουμε ανάλογα βιώματα περασμένων εποχών και σημαντικών προσώπων που κολυμπούν άλλοτε με το ρεύμα του ποταμού, άλλοτε κόντρα στη ροή του, σε καταρράχτες και ρούφουλες.

Και οφείλουμε ευγνωμοσύνη σε κάποιους, σπάνιους πια στον πολυπράγμονα χρόνο μας, συμπολίτες που ερευνώντας το τρικυμιώδες πέλαγος της ελληνικής Ιστορίας φωτίζουν και φωτίζοντας αποκαλύπτουν έλληνες πολίτες που αγωνίστηκαν και έδρασαν καταλυτικά μέσα σε ανεμικές και υφάλους.

Μια τέτοια πολύτιμη προσφορά είναι της Λύντιας Τρίχα που προίκισε την ιστορική μας γνώση και συνείδηση με δύο εξαντλητικές και συνάμα νηφάλιες ιστορικές προσωπογραφίες για δύο μεγάλους και ως ήθος και ως δράση έλληνες πολιτικούς: τον Σπυρίδωνα και τον Χαρίλαο Τρικούπη.

Το ογκώδες σύγγραμμά της «Χαρίλαος Τρικούπης. Ο πολιτικός τού “τις πταίει;” και του “δυστυχώς επτωχεύσαμεν”» βραβεύτηκε με το Κρατικό Βραβείο Βιογραφίας το 2017.

Βραβευμένη η Τρίχα και από την Ακαδημία για το έργο της «Δικηγορείν εν Αθήναις. Μια διαδρομή στον 19ο αιώνα», μας προίκισε πρόσφατα με ένα κολοσσιαίου ενδιαφέροντος έργο: «Σπυρίδων. Ο άλλος Τρικούπης, 1788-1873» (εκδόσεις Πόλις, 2019).

Αλήθεια, και με το χέρι στην καρδιά, πόσοι έλληνες απόφοιτοι Λυκείου και πτυχιούχοι Ανώτατων Ιδρυμάτων (πλην, φυσικά, των Ιστορικών Τμημάτων των Φιλοσοφικών Σχολών) γνωρίζουν το έργο αυτού του πνευματικού κολοσσού που η οδός με την οποία τον τίμησαν παλιότεροι δήμαρχοι ξεκινάει από το άγαλμα της Αθηνάς στο Πεδίον του Αρεως και καταλήγει στα ένδοξα (!) Εξάρχεια;

Η Λύντια Τρίχα ήταν ιστορικά απαιτητό να ερευνήσει εις βάθος το λίκνο (κυριολεκτικό και πνευματικό) με το οποίο γαλουχήθηκε ο Χαρίλαος Τρικούπης. Και μας προίκισε με ένα άλλο εκπληκτικής, νηφάλιας και πλήρους γνώσης πόνημα 800 σελίδων με τον πατέρα του μεγάλου πολιτικού, επίσης μείζονα προσωπικότητα των πλέον κρίσιμων και ενδιαφερουσών εποχών της πρόσφατης Ιστορίας μας. Γιατί βέβαια ο 19ος αιώνας σε σχέση με την πορεία του Ελληνισμού είναι Ιστορία πρόσφατη που ακόμη μας καθορίζει.

Πόσοι άραγε Ελληνες, και εννοώ μορφωμένοι, γνωρίζουν ότι ο Σπυρίδων Τρικούπης συμβούλεψε και ώθησε τον Διονύσιο Σολωμό να αφιερωθεί σε σύνθεση ποιημάτων στην ελληνική γλώσσα; Ο Σολωμός είχε διακριθεί στην Ιταλία για την ποιητική του ιδιοφυΐα και ακόμη και σήμερα σε ιστορικές ανθολογίες με ιταλικά ποιήματα συγκαταλέγεται στους ιταλούς ποιητές!

Ο Τρικούπης, οδεύοντας προς το Μεσολόγγι, του ξύπνησε τη συνείδηση της ελληνικής λαλιάς. Ποιος άραγε Ελληνας, και εννοώ μορφωμένος, γνωρίζει πως ο Σπυρίδων Τρικούπης ήταν ο μοναδικός ρήτορας που εκφώνησε τον επικήδειο μέσα στο πολιορκημένο Μεσολόγγι στη σορό του λόρδου Βύρωνα;

Κι αν δεν αρκούν αυτά τα δύο παραδείγματα για τη σύνδεση του Τρικούπη με τους δύο μέγιστους ποιητές για τον υπογράφοντα αυτό το κείμενο, μια απλή επίσκεψη στην πολιτική και συγγραφική διαδρομή του Τρικούπη θα είναι μια ευκαιρία, τώρα που διαθέτουμε την έξοχη πραγματεία της Τρίχα, για να εκτιμήσουμε τις προσωπικότητες που θεμελίωσαν τη νεοπαγή νεοελληνική κρατική οντότητα.

Ο Τρικούπης γεννήθηκε στο Μεσολόγγι το 1788 και πέθανε στην Αθήνα το 1873. Η ζωή του κύλησε ανάμεσα στα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας και τελείωσε με τα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Γεωργίου Α’. Είναι ο συνειδητός πολίτης που ως έφηβος και άντρας βιώνει την Επανάσταση, τον διχασμό, τα δημοκρατικά Συντάγματα, το Ναυαρίνο, τον Οθωνα και την Αντιβασιλεία και συνυπάρχει λειτουργώντας δημόσια με τη δίκη του Κολοκοτρώνη, την επανάσταση του 1843 με τον Μακρυγιάννη στη φυλακή, με την έξωση του Οθωνα, τον αποκλεισμό της Αθήνας και τον βομβαρδισμό της από τα πλοία της ευρωπαϊκής κατοχής. Εζησε τον θάνατο του Σολωμού, τους διωγμούς των Σούτσων, του Καρύδη και του Χουρμούζη και κυρίως τη δολοφονία του Καποδίστρια.

Ο Σπυρίδων Τρικούπης χρημάτισε δύο φορές πρωθυπουργός, μία φορά στην ακόμη επαναστατημένη Ελλάδα και μία φορά επί Οθωνα.

Ηταν ο πρώτος έλληνας πρεσβευτής της Ελλάδας στο Λονδίνο και φυσικά ως διπλωμάτης και άγρυπνη συνείδηση παρακολούθησε από υπεύθυνες θέσεις το τέλος της Γαλλικής Επανάστασης, την άνοδο, τον θρίαμβο και την πτώση του Ναπολέοντα και ήταν σύγχρονος διαχειριστής των δημοσίων μας πραγμάτων με την πορεία του Μπίσμαρκ, του Καβούρ στην Ιταλία και του Λίνκολν στην Αμερική!

Ο Τρικούπης ήταν μάρτυρας της εμφάνισης της βιομηχανικής επανάστασης, της επιστημονικής επανάστασης του Δαρβίνου, ενώ ζει ακόμη ο Μότσαρτ και μεσουρανούν ο Γκαίτε και ο Σίλερ και είναι σχεδόν συνομήλικος με τους ζωγράφους Νταβίντ και Γκόγια.

Οταν λοιπόν πάνω στο πετσί του και στο ξύπνιο μυαλό του εγγράφεται μια τόσο γόνιμη και συνάμα επικίνδυνη εποχή, είναι φυσικό, όταν αποφασίζει να γράψει την «Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης», της οποίας ήταν όχι μόνο συνοδοιπόρος αλλά και συνδημιουργός, να έχει να παλέψει με την ιστορική τιμιότητα και τις προσωπικές εμπειρίες. Και κατορθώνει να τα ισορροπήσει.

Αναφέρω τρία προηγούμενα όπου οι συγγραφείς Ιστορίας ήταν και πρωταγωνιστές στα γεγονότα. Ο Θουκυδίδης, η Αννα η Κομνηνή και ο Τσόρτσιλ (βραβεύτηκε με το βραβείο Νομπέλ).

Η Λύντια Τρίχα έχει ένα σπάνιο αφηγηματικό χάρισμα. Χωρίς να παραβλέπει την ιστορικά τεκμηριωμένη ύλη (εξαντλώντας τις πηγές), δημιουργεί ατμόσφαιρα, γούστα, ήθη, συμπεριφορές, κώδικες ηθικής για να φωτίσει πρόσωπα και καταστάσεις. Γνωρίζει να αξιοποιεί τις προβληματικές διπλωματικές διαπλοκές και να αναδεικνύει τα ουσιώδη. Στέκεται κριτικά απέναντι στην προσωπικότητα της οποίας αναλύει την πορεία και συχνά χωρίς συναισθηματισμούς αναζητεί και τις συναισθηματικές εκρήξεις.

Το «Σπυρίδων. Ο άλλος Τρικούπης, 1788-1873» της Λύντιας Τρίχα διαβάζεται σαν μυθιστόρημα του Ροΐδη, του Μπαλζάκ και του Τολστόι.