Ο δρόμος προς την ελευθερία

«Λίγοι στοχαστές επηρέασαν την αμερικανική πνευματική και δημόσια ζωή για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα όσο ο Ντιούι» γράφει εύστοχα στην κατατοπιστική εισαγωγή του ο Θανάσης Γιαλκέτσης. Και όντως, από τα πρώτα φιλοσοφικά δοκίμια του Τζον Ντιούι το 1882 έως και τα τελευταία του το 1952, τα φιλοσοφικά, πολιτικά και παιδαγωγικά κείμενά του αντιστοιχούν σε επτά δεκαετίες συνεχούς και αδιάλειπτης μελέτης, δημοσιεύσεων και ακτιβισμού. Ως πραγματιστής φιλόσοφος, ο Ντιούι δίνει προτεραιότητα στην εμπειρία έναντι της θεωρίας. Πιστεύει στη δύναμη του πειραματισμού της δράσης που συντελείται όχι μονάχα αποκλειστικά στον πολιτικό στίβο αλλά και σε άλλους κοινωνικούς τομείς, όπως το σχολείο, ο εργασιακός χώρος, οι σύλλογοι, τα σωματεία και οι διάφορες ενώσεις των πολιτών, όπου τα άτομα μέσω της ενεργού συμμετοχής τους διδάσκονται την πρακτική της δημοκρατίας. Ο φιλελευθερισμός του Ντιούι παντρεύει τον ατομικισμό της αμερικανικής φιλελεύθερης παράδοσης με το μεταρρυθμιστικό πνεύμα της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατικής σκέψης.

Το βιβλίο «Φιλελευθερισμός και κοινωνική δράση» συγκεντρώνει τρεις διαλέξεις που έδωσε στο Πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια το 1935. Σε αυτές ο Ντιούι επιχειρεί μια ιστορική αναδρομή του φιλελευθερισμού εστιάζοντας στα αίτια και σε μια προσπάθεια ερμηνείας της κρίσης στην οποία είχε βρεθεί η φιλελεύθερη δημοκρατία στις Ηνωμένες Πολιτείες στις αρχές του 20ού αιώνα. Είναι πολύ σημαντικό να σημειωθεί ότι ο συγγραφέας δεν ασκεί κριτική στον φιλελευθερισμό επιδιώκοντας την αποδόμησή του. Δεν απορρίπτει τον ατομικισμό. Αντιθέτως, αναδεικνύει τις θετικές πτυχές που εμπερικλείουν οι αρετές της πρωτοβουλίας, της ανεξαρτησίας, της επιλογής και της υπευθυνότητας στην ιστορική πορεία της ανθρωπότητας (Ν. Σεβαστάκης).

Ο πραγματικός στόχος του έγκειται στο να εντοπίσει το χαμένο νόημα του φιλελευθερισμού και να αναπτύξει εκείνα τα στοιχεία που θα μπορούσαν να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της εποχής του. Δίνει, λοιπόν, ιδιαίτερη σημασία στο έργο του Λοκ, τον οποίο και θεωρούσε θεμελιωτή της εξέλιξης των διαφόρων ρευμάτων του φιλελευθερισμού εξαιτίας της έμφασης που έδωσε στον ατομικισμό και στην ελευθερία. Ο Λοκ πίστευε ότι η ελευθερία του ατόμου είναι μια έννοια ήδη κατεχόμενη και ο ρόλος του κράτους πρέπει να περιορίζεται στον ρόλο του απλού θεματοφύλακα αυτής της ελευθερίας. Σ’ αυτήν τη θέση βέβαια ο Ντιούι ασκεί έντονη κριτική υποστηρίζοντας ότι η αντίληψη πίσω από αυτήν οδήγησε σταδιακά στη διαμόρφωση της αρνητικής αντίληψης για τον ρόλο της κυβέρνησης που αντιμετωπίζεται ως ο χειρότερος εχθρός της ατομικής ελευθερίας.

Σε κρίση

Ο «κλασικός φιλελευθερισμός», δηλαδή ο φιλελευθερισμός στην αρχική ιστορική του μορφή, αφού ολοκλήρωσε την πρώιμη φάση του με επιτυχία, πέρασε σε κρίση όταν οι σύγχρονες κοινωνίες ήρθαν αντιμέτωπες με το πρόβλημα της οργάνωσής τους, καθώς ο φιλελευθερισμός βρέθηκε εντελώς απροετοίμαστος για να ανταποκριθεί στις νέες μεταβαλλόμενες συνθήκες. Για τον Ντιούι η «αχίλλειος πτέρνα» του φιλελευθερισμού έγκειται στην αδυναμία κατανόησης και προσαρμογής στις μεταβαλλόμενες συνθήκες του σύγχρονου κόσμου. Κι αυτό οφείλεται αφενός στον εναγκαλισμό με την ακραία εκδοχή του laissez faire και του ωμού ατομικισμού και αφετέρου στο γεγονός ότι οι αξίες που ανέπτυξαν οι πρώιμοι φιλελεύθεροι θεμελιώθηκαν ως αιώνιες αλήθειες, ως δόγματα ανεξαρτήτως εποχής εξαλείφοντας κάθε ιστορική σχετικότητα. Αυτή η έλλειψη της ιστορικότητας, η περιχαράκωση σε στατικές αντιλήψεις οι οποίες απαντούσαν σε άλλες εποχές και σε άλλες συνθήκες, οδήγησε στη «διαιώνιση παλαιών θεσμών και μοντέλων» αγνοώντας παντελώς την προσωρινή σχετικότητα των εννοιών. Αυτό με τη σειρά του είχε ως αποτέλεσμα την κατασκευή ενός κοινωνικού δόγματος που ο Ντιούι παραλληλίζει με πολιτικό απολυταρχισμό.

Η έλλειψη νέου θεσμικού πλαισίου, εξάλλου, είχε ως αποτέλεσμα την απελευθέρωση ορισμένων ομάδων που απέκτησαν πλούτο και προνόμια. Από την άλλη, όμως, καταδίκασε άλλες ομάδες στην ανισότητα και στην εκμετάλλευση. Συνθήκες που αντιστρατεύονταν τη βασική πεποίθηση του Ντιούι ότι η πραγματική ελευθερία των ατόμων διασφαλίζεται και διατηρείται μόνο μέσω της ισότητας στις οικονομικές συνθήκες.

Ο πραγματιστής φιλόσοφος δεν περιορίστηκε μόνο στην κριτική. Πίστευε ότι ο φιλελευθερισμός μπορεί να αναγεννηθεί εφόσον εγκαταλείψει τις αιώνιες αλήθειες του και σταθεί κριτικά απέναντι στην κληρονομιά αρχών που αντιστοιχούν σε άλλες εποχές, κατανοώντας ότι έπαψαν πλέον να είναι λειτουργικές. Προϋπόθεση επίσης ήταν να αντιληφθεί ότι για να έχει μέλλον η οποιαδήποτε ιδέα θα πρέπει να επαναπροσδιορίζεται και να είναι ιστορικά και κοινωνικά προσαρμοζόμενη. Μετά την κατανόηση της ιστορικής σχετικότητας είναι απαραίτητος ένας διαρκής αγώνας για την εξασφάλιση των θετικών ελευθεριών των ατόμων. Εξίσου απαραίτητος, ωστόσο, είναι και ένας δημιουργικός πειραματισμός που πραγματώνεται μέσω της ενεργού, διαρκούς και συλλογικής δράσης των ατόμων σε μια διαδικασία φαντασιακής εξερεύνησης δυνατοτήτων.

John Dewey
Φιλελευθερισμός και κοινωνική δράση
Μτφ. Μαγδαληνή Τσεβρένη, εκδ. Πολις, 2019, σελ. 217,
Τιμή: 16 ευρώ