«Δεν ήθελα να σφετεριστώ {LF}τον κόπο άλλων μεταφραστών»

Ο Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος (Διδυμότειχο, 1933) είναι ένας από τους σημαντικότερους φιλολόγους, κριτικούς εκδότες και μελετητές της νεοελληνικής πεζογραφίας που διαθέτουμε. Το όνομά του συνδέεται από χρόνια κυρίως με τη μελέτη του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Η συστηματική ενασχόληση με το έργο του κορυφαίου πεζογράφου κατέληξε άλλωστε στην πεντάτομη κριτική έκδοση των «Απάντων» του (Δόμος, 1981-1988), στην έκδοση της «Αλληλογραφίας» (Δόμος, 1991) και των μεταφράσεών του (ενδεικτικά: Ε. Γ. Ουέλλς, Ο αόρατος, Κίχλη, 2011, Χωλλ Κέιν, Ο Μαξιώτης, Ινδικτος, 2003, Αντώνιος Παύλοβιτς Τσέχωφ, Τέσσαρα Διηγήματα, Δόμος 2002, Αλφρέδου Κλαρκ, Η εύρεσις της γυναικός του Λωτ, Αρμός, 1996, Τζέρομ Κ. Τζέρομ, Η νέα ουτοπία, Αρμός, 1996). Την ίδια ενάργεια και προσήλωση έχει δείξει, σε μικρότερη κλίμακα, για το έργο του Αλέξανδρου Μωραϊτίδη και του Γιάννη Σκαρίμπα.

Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης τού πρότεινε πρόσφατα να μεταγράψει τις «Επιστολές Ιωάννου» στη σειρά που εγκαινιάζει ο Αρτος Ζωής καλύπτοντας μια ανάγκη για καλές νεοελληνικές μεταφράσεις της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης. Με αυτή την αφορμή τον αναζητήσαμε στη Χαλκίδα, όπου ζει, για να απαντήσει σε ορισμένες γραπτές ερωτήσεις.

Πόσο πίσω πρέπει να γυρίσουμε για να βρούμε το πρώτο μεταφραστικό σας ερέθισμα;

Στο 1952, όταν ανεπιτυχώς ως δευτεροετής φοιτητής προσπαθούσα να μάθω κομμάτι τα γαλλικά. Τότε μετέφρασα μικρά κείμενα του Romain Rolland, της Geneviève Fauconnier, του René Bazin και του Georges Duhamel, που δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Παιδόπολις – Το Σπίτι του Παιδιού, στο οποίο έστελνα από τα μαθητικά μου χρόνια συνεργασίες.

Σύμφωνα με μια άποψη του Δημήτρη Μαρωνίτη στον γράφοντα, «η μετάφραση ευτυχεί όσο λιγότερο αισθάνεται ο αναγνώστης την παρουσία του μεταφραστή». Συμφωνείτε;

Ασφαλώς· και νιώθω πολλές τύψεις για τη λέξη «πελεγρίνους» της Γ’ Επιστολής, που την έγραψα α-νόητα και απεγνωσμένα (σ.σ. όπου «πελεγρίνος», ο πιστός ή ο προσκυνητής).

Μιλώντας γενικότερα για τη μετάφραση αρχαίων κειμένων, ψάχνουμε πάντα την ιδανική γλωσσική αναλογία; Και ώς ποιο σημείο επιτρέπονται οι «ελευθερίες»;

Στον Πολύβιο μ’ ενδιέφερε προπάντων η πιστότητα, δεδομένου μάλιστα ότι στην πρώτη έκδοση του Γαλαξία (μόνο δύο τόμοι) δεν υπήρχε το αρχαίο κείμενο. Στον Ευβοϊκό ή Κυνηγό του Δίωνος Χρυσοστόμου, κείμενο που η ιστορία του εκτυλίσσεται στα ορεινά της Εύβοιας, έκρινα ότι είχα το δικαίωμα να δανειστώ λέξεις παπαδιαμαντικές, όπως λ.χ. το «κατάμερο», που θεωρήθηκαν από όχι τυχαίους φιλολόγους ως ανεπιτήδειες, εντελώς παράταιρες. Δεν με έπεισαν. Αλλά για εκφορές όπως οι ρηματικοί τύποι «ιστορούνε», «είδανε», «υποτάζεται» και πολλοί άλλοι παρόμοιοι, ή επίθετα της μορφής «άχτιστο», «χτιστό» που βρίθουν στη μετάφραση του Εγκωμίου εις την πάνσεπτον Κοίμησιν της Θεομήτορος του Ιωάννου του Δαμασκηνού (1970) θα δεχόμουν τώρα αδιαμαρτύρητα την ποινή του ραβδισμού.

Εργαστήκατε στη μέση εκπαίδευση για τρεις δεκαετίες. Ζητούμε πολλά από τους μαθητές όταν τους καλούμε να απολαύσουν ένα κείμενο που έχει λογοτεχνικό ενδιαφέρον, αλλά ο τρόπος με τον οποίο διδάσκεται το καθιστά απωθητικό;

Λείπω από την αίθουσα διδασκαλίας 29 χρόνια. Γενική κρίση για το πώς διδάσκονται τα αρχαία κείμενα σήμερα αδυνατώ να εκφέρω. Φοβούμαι πάντως ότι πολλοί από τους νεότερους φιλολόγους συνειδητά ή υποσυνείδητα απεχθάνονται τα αρχαία κείμενα. Κατά συνέπεια η διδασκαλία τους είναι βάσανο γι’ αυτούς και αδιάφορη για το πλήρωμα της τάξης. Ωστόσο γνωρίζω πρόσωπα που θέλγουν ακόμη και σήμερα τις τάξεις τους, διδάσκοντας τραγικούς, Ομηρο και Πλάτωνα.

Ποιο μεταφραστικό δίλημμα μπορεί να κρύβεται πίσω από εκφράσεις, όπως «σκάνδαλον», το οποίο αποδίδετε ως «αιτία να σκοντάψει», «τον απ’ αρχής» («τον παλαιό των ημερών»), «οι τρεις εις το εν εισίν» (τρεις ομόφωνοι μάρτυρες);

Το μόνο δίλημμα ή, μάλλον, μέλημα ήταν να μη σφετεριστώ τον κόπο άλλων μεταφραστών των Επιστολών. Δεν θυμούμαι πάντως για ποιον λόγο απέδωσα έτσι κι όχι αλλιώς τις τέσσερις από τις πέντε λέξεις και φράσεις. Μόνο για «Τον απ’ αρχής», που το αντίστοιχό του στη μεταφορά είναι «τον Παλαιό των ημερών», μπορώ να βεβαιώσω ότι είχα κατά νουν «τον Παλαιόν Ημερών» της τελευταίας αράδας του παπαδιαμαντικού Ερωτας στα χιόνια και του «Παλαιόν των Ημερών» των Γάμων του Ουρανού και της Κόλασης του Ουίλιαμ Μπλέικ, που μετέφρασε ο Ζήσιμος Λορεντζάτος.

Ποιο είναι το κεντρικό μήνυμα των τριών Επιστολών του Ιωάννη, σύμφωνα και με τη δική σας ανάγνωση;

Η εντελώς απροϋπόθετη α γ ά π η!

Σοφία Σολομώντος
Mτφ. Κώστας Ανδρουλιδάκης,
Αρτος Ζωής, 2019, σελ. 124
Tιμή: 10 ευρώ

Επιστολές Ιωάννου
Μτφ. Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος,
Αρτος Ζωής, 2019, σελ. 52
Τιμή: 6 ευρώ