Τα καλώς κείμενα

Τον περασμένο Μάιο οι εκδόσεις Αρτος Ζωής εγκαινίασαν μια νέα σειρά βιβλικών εκδόσεων, που περιλαμβάνουν πρωτότυπο και μετάφραση αντικριστά, με τα εξής δύο κείμενα: τη Σοφία Σολομώντος (έκδοση Rahlfs) σε μετάφραση του Κώστα Ανδρουλιδάκη και τις Επιστολές Ιωάννου (έκδοση Nestle-Aland) σε μετάφραση του Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου. Την ευθύνη της επιμέλειας είχε ο Νίκος Αναστασόπουλος, ο οποίος συνέταξε επιπλέον τα δύο σύντομα εισαγωγικά «Σημειώματα». Η ζωντάνια της μετάφρασης καθιστά τις δύο εκδόσεις ευχάριστο ανάγνωσμα για τους φιλομαθείς^· και η αξιοπιστία της σε συνδυασμό με την εγκυρότητα του αρχαίου κειμένου τις καθιστούν χρήσιμο βοήθημα για τους απαιτητικούς αναγνώστες. Στην ίδια σειρά προβλέπεται να εκδοθούν το φθινόπωρο οι Ψαλμοί του Δαβίδ (σε μετάφραση της Ανθής Λεούση), ενώ αναμένονται οι Πράξεις των Αποστόλων (σε μετάφραση του Λάμπη Καψετάκη).

Σοφία Σολομώντος

Η Σοφία Σολομώντος (για την ακρίβεια του Ψευδο-Σολομώντος) είναι έργο της Παλαιάς Διαθήκης με πιθανό συντάκτη κάποιον εξελληνισμένο Ιουδαίο. Εικάζεται ότι γράφτηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, στο διάστημα μετά την κατάκτηση της χώρας από τον Οκταβιανό Αύγουστο (30 π.Χ.) και μέχρι τα χρόνια του αυτοκράτορα Καλιγούλα (37-41 μ.Χ.) και την αρχή της ηγεμονίας του διαδόχου του Κλαυδίου. Διάφοροι μελετητές εκτιμούν ότι στο κείμενο υφίστανται υπαινικτικές αναφορές στην απώλεια των πολιτικών δικαιωμάτων των Ιουδαίων μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση της Αιγύπτου. Η Σοφία Σολομώντος πατάει ταυτόχρονα στη βιβλική και στην αρχαιοελληνική παράδοση και ο διδακτικός λόγος της, πλούσιος σε ποιητικά και ρητορικά σχήματα, κινείται ανάμεσα στην πεζογραφία και στην ποίηση. Από λογοτεχνική άποψη, ορισμένα χωρία ανήκουν στις εκλεκτές στιγμές και των δύο παραδόσεων· όπως η παρακάτω εναργής αφήγηση – περιγραφή της θανάτωσης των πρωτότοκων γιων των Αιγυπτίων. Παραθέτω ένα απόσπασμα (18,14-19, σε συνεχή ροή λόγου για εξοικονόμηση χώρου) μαζί με την έγκυρη και παραστατική μετάφραση του Κώστα Ανδρουλιδάκη:

ἡσύχου γὰρ σιγῆς περιεχούσης τὰ πάντα καὶ νυκτὸς ἐν ἰδίῳ τάχει μεσαζούσης, ὁ παντοδύναμός σου λόγος ἀπ’ οὐρανῶν ἐκ θρόνων βασιλείων ἀπότομος πολεμιστὴς εἰς μέσον τῆς ὀλεθρίας ἥλατο γῆς, ξίφος ὀξὺ τὴν ἀνυπόκριτον ἐπιταγήν σου φέρων, καὶ στὰς ἐπλήρωσε τὰ πάντα θανάτου καὶ οὐρανοῦ μὲν ἥπτετο, βεβήκει δ’ ἐπὶ γῆς. τότε παραχρῆμα φαντασίαι μὲν ὀνείρων δεινῶς ἐξετάραξαν αὐτούς, φόβοι δὲ ἐπέστησαν ἀδόκητοι, καὶ ἄλλος ἀλλαχῇ ῥιφεὶς ἡμίθνητος δι’ ἣν ἔθνῃσκον αἰτίαν ἐνεφάνιζεν· οἱ γὰρ ὄνειροι θορυβήσαντες αὐτοὺς τοῦτο προεμήνυσαν, ἵνα μὴ ἀγνοοῦντες δι’ ὃ κακῶς πάσχουσιν ἀπόλωνται.

Ενώ λοιπόν βαθιά σιγή επικρατούσε τα πάντα και η νύχτα πλησίαζε γοργά στο μεσονύχτι, ο παντοδύναμός σου λόγος, Κύριε, όρμησε από τους ουρανούς κι απ’ τους βασιλικούς σου θρόνους σαν άγριος πολεμιστής πάνω στη γη, που έμελλε να  καταστραφεί· κραδαίνοντας σαν ξίφος κοφτερό την αληθινή εντολή σου, στάθηκε όρθιος και σκόρπισε παντού τον θάνατο· κι ενώ περπατούσε πάνω στη γη, άγγιζε τον ουρανό. Αμέσως τότε συντάραξαν τους ασεβείς τρομερά όνειρα και φαντάσματα, και τους κατέλαβαν αναπάντεχοι φόβοι, και πέφτοντας ημιθανής άλλος από δω κι άλλος από κει φανέρωνε την αιτία του θανάτου του· γιατί τα όνειρα που τους είχαν καταταράξει τους είχαν προαναγγείλει και την αιτία αυτή, ώστε να μην πεθάνουν αγνοώντας τον λόγο για τον οποίο υφίστανται τα δεινά αυτά.

Επιστολές Ιωάννου

Οι τρεις καθολικές επιστολές που αποδίδονται στον ευαγγελιστή Ιωάννη και χρονολογούνται στις τελευταίες δεκαετίες του 1ου αιώνα μ.Χ. έχουν ως θέμα την αντιμετώπιση κρίσεων που έχουν αναφυεί σε μη προσδιοριζόμενη χριστιανική κοινότητα ή κοινότητες. Από ειδολογική άποψη, δεν αποτελούν ένα ομοιογενές σύνολο. Μόνο η B’ και η Γ’ επιστολή διαθέτουν επιστολική δομή. Αντίθετα η Α’ εμφανίζεται μεν ως επιστολή (μέσω της επανάληψης των ρημάτων «γράφω» και «έγραψα») αλλά δεν διαθέτει τη δομή της και μοιάζει περισσότερο με παραινετική ομιλία· και ακόμη είναι εκτενέστερη και τη διακρίνει αποσπασματικότητα. Ο συντάκτης των επιστολών Β’ και Γ’ συστήνεται ως «πρεσβύτερος», ενώ η επιστολή Α’ δεν περιλαμβάνει καμιά πληροφορία για τον συντάκτη της. Δεν είναι βέβαιο ότι (και) τις τρεις επιστολές συνέγραψε ο ευαγγελιστής Ιωάννης και ενδέχεται επίσης η καθεμιά να έχει διαφορετικό συντάκτη. Στο παρακάτω απόσπασμα από τη Γ’ επιστολή (9-10) ο αναγνώστης μπορεί να πάρει μια γεύση από τα ζητήματα που ανέκυπταν στις πρώτες χριστιανικές κοινότητες και να εκτιμήσει την ακρίβεια και τη ζωντάνια της μετάφρασης (η διαφορά «Διοτρέφης» / «Διοτρεφής» στον τονισμό του ονόματος, που θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί, οφείλεται στο γεγονός ότι το τυπωμένο κείμενο ακολουθεί την έκδοση Nestle-Aland, ενώ ο Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος μετέφρασε από το οικειότερο σε εμάς «παραδεδομένο κείμενο» (για το οποίο βλ. π.χ. Robinson – Pierpont):

῎Εγραψά τι τῇ ἐκκλησίᾳ· ἀλλ’ ὁ φιλοπρωτεύων αὐτῶν Διοτρέφης οὐκ ἐπιδέχεται ἡμᾶς. διὰ τοῦτο, ἐὰν ἔλθω, ὑπομνήσω αὐτοῦ τὰ ἔργα ἃ ποιεῖ λόγοις πονηροῖς φλυαρῶν ἡμᾶς, καὶ μὴ ἀρκούμενος ἐπὶ τούτοις οὔτε αὐτὸς ἐπιδέχεται τοὺς ἀδελφοὺς καὶ τοὺς βουλομένους κωλύει καὶ ἐκ τῆς ἐκκλησίας ἐκβάλλει.

Εστειλα επιστολή στην κοινότητά σας· ο φιλόπρωτος όμως Διοτρεφής δεν μας αναγνωρίζει. Για τούτο, αν έλθω, θα φανερώσω τα έργα του, τις πονηρές του συκοφαντίες. Και σαν να μην είναι αρκετά ετούτα, ούτε ο ίδιος φιλοξενεί τους πελεγρίνους και συνάμα εμποδίζει τους πρόθυμους να τους συντρέξουν, διώχνοντάς τους από την κοινότητα.