Ο καταλυτικός ρόλος {LF}της παγκοσμιοποίησης

Το δεύτερο μέρος του αφιερώματος στην Ευρωπαϊκή Ενωση εστίαζε στη Γερμανία που αποδείχθηκε πολλαπλά ωφελημένη από την κρίση, καθώς επέβαλε την επικυριαρχία της. Στο τρίτο μέρος αναλύεται ο διαχωρισμός των οικονομιών του ευρωπαϊκού Βορρά και Νότου, ενω γίνεται εκτενής αναφορά και στους μοιραίους περιορισμούς του ευρώ καθώς και στην απότομη ανάδυση των οικονομιών της Ασίας και κυρίως της Κίνας.

Δύο κυρίαρχα φαινόμενα της παγκοσμιοποίησης ενίσχυσαν τη γερμανική εξαγωγική ανάπτυξη, διευκόλυναν τον κρατικό δανεισμό του ευρωπαϊκού Νότου και επιτάχυναν την πορεία της ευρωζώνης προς την κρίση: η ανεξέλεγκτη ενίσχυση των διεθνών αγορών και η απότομη άνοδος των οικονομιών της Ασίας και ειδικότερα της Κίνας.

Μετά την κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων και από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 και ειδικότερα μετά το 1999 και την κατάργηση του αμερικανικού νόμου Glass-Steagall (που από το 1930 απαγόρευε στα παραδοσιακά τραπεζικά ιδρύματα να λειτουργούν και ως επενδυτικά), ξεκίνησε μια άνευ προηγουμένου επέκταση των διεθνών χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων.

Οι διεθνείς αγορές αντιμετώπιζαν τις χώρες-μέλη της ευρωζώνης ως αγορές δίχως ρίσκο και η χρηματοδότησή τους έγινε πολύ σύντομα αστείρευτη. Για παράδειγμα, οι χώρες του ευρωπαϊκού Νότου που δεν μπορούσαν, λόγω έλλειψης ανταγωνιστικότητας, να επιδιώξουν την ανάπτυξη μέσω της αύξησης της παραγωγής και των εξαγωγών, είχαν την επιλογή να δανείζονται από τις διεθνείς αγορές με άνεση και με χαμηλά επιτόκια (λόγω του ευρώ), ώστε να αυξάνουν την εσωτερική ζήτηση και κατανάλωση.

Στη διεύρυνση αυτού του διαχωρισμού των οικονομιών του ευρωπαϊκού Βορρά και Νότου έπαιξε καταλυτικό ρόλο και το άλλο σημαντικό φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης: η απότομη ανάδυση των οικονομιών της Ασίας και κυρίως της Κίνας. Οι εμπορικές σχέσεις της ΕΕ με την τεράστια και αναπτυσσόμενη αγορά της Κίνας ορίζονται από την εσωτερική ασυμμετρία της ευρωζώνης και τον οικονομικό διαχωρισμό ανάμεσα στις βιομηχανικές και εξαγωγικές οικονομίες του ευρωπαϊκού Βορρά και τις λιγότερο ανταγωνιστικές οικονομίες του ευρωπαϊκού Νότου.

Η Γερμανία έχει βασίσει σημαντικό μέρος της οικονομικής της ανάπτυξης στην αύξηση των εμπορικών της συναλλαγών με την Κίνα, μια τεράστια αγορά για τις εξαγωγές των γερμανικών βιομηχανικών εταιρειών. Ετσι, η Γερμανία αποτελεί τον βασικό εμπορικό εταίρο της Κίνας εντός της ΕΕ και η Κίνα είναι η μεγαλύτερη αγορά για τα γερμανικά προϊόντα εκτός των χωρών της ΕΕ, ξεπερνώντας την αμερικανική αγορά. Η αλματώδης αύξηση των γερμανικών εξαγωγών προς την Κίνα έχει παίξει καθοριστικό ρόλο στη διεύρυνση της ασυμμετρίας στο εσωτερικό της ΕΕ, αλλά και στην ίδια την υποβάθμιση των όποιων συλλογικών αποφάσεων της ΕΕ. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η έντονη διαφοροποίηση της Γερμανίας απέναντι σε αποφάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την επιβολή δασμών σε ορισμένα κινεζικά προϊόντα.

Από την άλλη πλευρά, οι οικονομίες του ευρωπαϊκού Νότου βρέθηκαν σε συνθήκες έντονου ανταγωνισμού και κλιμακούμενης πίεσης, τόσο εντός του πλαισίου της ευρωζώνης, όσο και παγκοσμίως. Τα περισσότερο ανταγωνιστικά προϊόντα των βορειοευρωπαϊκών χωρών, καθώς και των αναπτυσσόμενων ασιατικών χωρών, σε συνδυασμό με το φθηνότερο και ανταγωνιστικότερο εργατικό δυναμικό σε Ασία, Βόρεια Αφρική και Βαλκάνια, ώθησαν τις νοτιοευρωπαϊκές οικονομίες σε περαιτέρω αποβιομηχάνιση και στη μοναδική διέξοδο της εσωτερικής ζήτησης και κατανάλωσης μέσω του, ακόμη τότε, διαθέσιμου εξωτερικού δανεισμού.

Οι μοιραίοι περιορισμοί τΟΥ ΕΥΡΩ. Το ξέσπασμα της ευρωπαϊκής κρίσης έφερε στην επιφάνεια μια ακόμη ατέλεια του ενιαίου νομίσματος, η οποία έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην κλιμάκωση και διάχυση της κρίσης από την Ελλάδα στις υπόλοιπες χώρες του ευρωπαϊκού Νότου. Αυτή η ατέλεια σχετίζεται με τους περιορισμούς που έθετε η υιοθέτηση του κοινού νομίσματος στις πιο αδύναμες οικονομίες, χωρίς παράλληλα την παροχή δικλίδων ασφαλείας.

Η είσοδος στην ευρωζώνη σήμαινε για πολλές χώρες νομισματική σταθερότητα και απρόσκοπτο δανεισμό, με αντάλλαγμα όμως την κατάργηση ενός σημαντικού κυριαρχικού δικαιώματος, την αυτόνομη νομισματική πολιτική. Ολες οι χώρες που εισήχθησαν στην ευρωζώνη θεώρησαν πως η κατάργηση ενός τόσο σημαντικού δικαιώματος δικαιολογούνταν από τα πλεονεκτήματα που παρείχε η συμμετοχή σε αυτήν. Η λογική αυτή ίσχυε όσο λειτουργούσε μέσα στο πλαίσιο ενός ευνοϊκού οικονομικού κλίματος. Οταν δηλαδή οι διεθνείς αγορές ήταν πρόθυμες να χρηματοδοτήσουν, λόγω του σταθερού νομίσματος και του μικρού κινδύνου, τον δανεισμό μιας χώρας.

Ομως η κρίση χρέους της Ελλάδας το 2010 αποκάλυψε τις δραματικές επιπτώσεις της εθελοντικής παραχώρησης της εθνικής νομισματικής πολιτικής χωρίς την ύπαρξη δικλίδων ασφαλείας για την περίπτωση «ατυχήματος». Το «ατύχημα» συνέβη και αποκαλύφθηκε η άλλη πλευρά του κοινού νομίσματος, η ασφυκτική και περιοριστική του πλευρά. Οπως παρατηρούν οι οικονομολόγοι Μισέλ Αλιετά και Τόμας Μπράντ (Un New Deal pour l’ Europe, Odile Jacob, 2013), «το ευρώ αποτελεί ουσιαστικά ένα ξένο νόμισμα για κάθε χώρα της ευρωζώνης, καθώς τις δεσμεύει σε αυστηρά αμετάβλητες συναλλαγματικές τιμές, ανεξάρτητα από τις υποβόσκουσες οικονομικές πραγματικότητες, και τους αφαιρεί τη νομισματική αυτονομία».

ενδοευρωπαϊκΟΙ συσχετισμΟΙ. Ενας τελευταίος αλλά επίσης σημαντικός παράγοντας που επηρέασε στη διεύρυνση της εσωτερικής ασυμμετρίας της ευρωζώνης και στη διάχυση της κρίσης ήταν η σταδιακή ανατροπή των «παραδοσιακών» συσχετισμών ισχύος στο εσωτερικό της Ευρώπης. Μετά την υιοθέτηση του κοινού νομίσματος (2002), πολλές ευρωπαϊκές οικονομίες αντιμετώπιζαν σημαντικές δημοσιονομικές αδυναμίες. Μια εξ αυτών ήταν και η γερμανική, η οποία εμφάνιζε υψηλό δείκτη ανεργίας (10%), μηδενική ανάπτυξη, δυσκολευόταν να τηρήσει τους αυστηρούς κανόνες του Συμφώνου Σταθερότητας (το όριο του 3% στο δημοσιονομικό έλλειμμα) και χαρακτηρίζονταν ως ο «μεγάλος ασθενής της Ευρώπης». Σε παρόμοια θέση με τη Γερμανία βρίσκονταν, λιγότερο ή περισσότερο, αρκετές από τις χώρες της ευρωζώνης.

Από τα μέσα του 2003, η γερμανική κυβέρνηση ανέλαβε μια σειρά πρωτοβουλιών για τη βελτίωση των οικονομικών της δεικτών. Ο σοσιαλδημοκράτης καγκελάριος Γκέρχαρντ Σρέντερ, επικεφαλής του κυβερνητικού συνασπισμού των Σοσιαλδημοκρατών και των Πρασίνων, ακολούθησε μια στρατηγική σε δύο πεδία, το εσωτερικό και το εξωτερικό. Στο εσωτερικό τον Μάρτιο του 2003 ο Σρέντερ παρουσίασε το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα της κυβέρνησής του υπό τον τίτλο «Ατζέντα 2010», ένα σχέδιο συνολικής μεταρρύθμισης της γερμανικής οικονομίας, με σημαντικές περικοπές, βαθιές τομές στο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης και στην αγορά εργασίας, καθώς και συγκεκριμένες προτάσεις για την καταπολέμηση της ανεργίας.

Στο εξωτερικό πεδίο, ο γερμανός καγκελάριος απέσπασε τη συγκατάθεση των ευρωπαίων εταίρων του για τη χαλάρωση του Συμφώνου Σταθερότητας, γεγονός που παρείχε πολύτιμο χρόνο στο Βερολίνο ώστε να βελτιώσει τους δημοσιονομικούς του δείκτες. Εξάλλου, όπως έγραψε λίγο αργότερα και το γερμανικό περιοδικό Σπίγκελ, «από τη στιγμή που η δημοσιονομική πολιτική του Σρέντερ δεν μπορούσε να κοπεί στα μέτρα του Συμφώνου, τότε το Σύμφωνο θα έπρεπε να κοπεί στα μέσα των γερμανικών δημοσιονομικών».

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος – συγγραφέας.
Βιβλία: Το τετράτομο «Η περιπέτεια του κοινοβουλευτισμού», «Η Ελλάδα των δανείων και των χρεοκοπιών», «Από τον Οθωνα στην καγκελάριο Μέρκελ – 180 χρόνια οι Γερμανοί στην Ελλάδα», «Η Ευρώπη και η Ελλάδα – Από την κρίση στην ελπίδα» (εκδόσεις Πατάκη)