Οι πολλαπλοί θάνατοι του ευρωπαϊκού ονείρου

Φαινομενικά, τα χαμόγελα επέστρεψαν στην Ευρώπη. We are back in business είναι το μήνυμα που έρχεται από τις Βρυξέλλες. Αλλωστε, οι «βάρβαροι» δεν τα κατάφεραν. Η λαϊκιστική Ακροδεξιά δεν έκανε την εντυπωσιακή άνοδο που ήθελε. Οι δυνάμεις του «ευρωπαϊκού τόξου» έχουν αθροιστικά μια καθαρή πλειοψηφία. Ωρα να αρχίσει το παραδοσιακό παζάρι των Βρυξελλών για τις θέσεις-κλειδιά, συμπεριλαμβανομένων των αναγκαίων θυσιών, ξεκινώντας από τη διαφαινόμενη ισχυρή πιθανότητα ο Μάνφρεντ Βέμπερ να μην είναι ο επόμενος πρόεδρος της Κομισιόν. Και ο θεσμός των Spitzenkandidaten θα αποκτήσει και αυτός τη θέση του εντός ενός πλήθους θεσμών που δεν κατάφεραν να προσφέρουν την προσδοκώμενη αίσθηση δημοκρατικής εμβάθυνσης.

Από την άλλη, δεν είναι λίγοι εκείνοι που θα όριζαν τη διάθεσή τους στο μοτίβο «τι θα κάνουμε τώρα χωρίς τους βαρβάρους;». Η επέλαση της λαϊκιστικής Ακροδεξιάς είχε θεωρηθεί ότι θα έδινε μια διέξοδο, έναν λόγο συσπείρωσης των ευρωπαϊστικών δυνάμεων, έναν καταλύτη.

Βέβαια, η «ατζέντα της Ακροδεξιάς» δεν είναι η «καταστροφή της Ευρώπης», αλλά μια παραλλαγή της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Με την ίδια δόση νεοφιλελευθερισμού και διευκόλυνσης των «επενδύσεων», με μικρή χαλάρωση της δημοσιονομικής πειθαρχίας και με «επανεθνικοποίηση πολιτικών», ειδικά στα ζητήματα πολιτικών των ταυτοτήτων και των δικαιωμάτων. Ο Βίκτορ Ορμπαν καταδικάζεται ομόθυμα για τη σχεδόν φασίζουσα πρακτική του, όμως πλευρές της ρητορικής του αγγίζουν τμήματα της ευρωπαϊκής Κεντροδεξιάς.

Χωρίς «βαρβάρους» προ των πυλών η Ευρώπη καλείται να κοιταχτεί στον καθρέφτη. Και η εικόνα που θα δει δεν είναι η καλύτερη. Γιατί πάνω από δέκα χρόνια μετά την οικονομική κρίση, πέραν των παραλλαγών της «ποσοτικής χαλάρωσης», εξακολουθεί να μην έχει κανέναν επαρκή μηχανισμό για την αντιμετώπιση μιας νέας κρίσης, που μπορεί να είναι πιο κοντινή από όσο νομίζουμε, την ίδια ώρα που εξακολουθεί να επενδύει σε μια «δημοσιονομική πειθαρχία» που έδειξε τα όριά της. Γιατί μόλις τελείωσε μια θητεία των οργάνων της ΕΕ που υποτίθεται ότι θα έκαναν τη «μεγάλη συζήτηση» για το μέλλον της Ενωσης και τελικά απλώς την παρέπεμψαν στην επόμενη θητεία. Γιατί μπορεί να καταδικάζεται η λαϊκιστική Ακροδεξιά, αλλά την ίδια ώρα η ατζέντα της μάλλον ηγεμόνευσε, εάν κρίνουμε από το πώς η Μεσόγειος παραμένει ένα θανατηφόρο σύνορο για μετανάστες και πρόσφυγες. Γιατί μπορεί να είναι κωμικοτραγική η εικόνα της βρετανικής «πολιτικής ελίτ», όμως παραμένει πλήγμα για την ΕΕ ότι μια τόσο μεγάλη οικονομία, με αυτόνομη πυρηνική δύναμη και μόνιμη θέση στο Συμβούλιο Ασφαλείας, αποχωρεί από την Ενωση.

Πάνω από όλα η Ευρώπη θα δει στον καθρέφτη ένα μεγάλο ερωτηματικό: είναι ακόμη ζωντανό το ευρωπαϊκό όνειρο; Εκτός και εάν πούμε ότι δεν ήταν ποτέ ακριβώς ζωντανό…

Και πώς να είναι, όταν η ίδια η γενέθλια στιγμή της Ευρωπαϊκής Ενωσης συνέπεσε με τον βρώμικο πόλεμο στην Αλγερία και μια αποικιακή κληρονομιά που ακόμη και σήμερα τροφοδοτεί τον κρατικό ρατσισμό. Οταν εξαρχής οι διακηρύξεις για μια διακριτή ευρωπαϊκή πολιτική «εξωτερικών και άμυνας» υποκαταστάθηκαν από τον ευρωατλαντισμό σε όλες τις παραλλαγές του, από τον Ψυχρό Πόλεμο παλαιάς κοπής μέχρι την τρέχουσα υποχρεωτική συμπόρευση με την αμερικανική επιθετικότητα. Οταν διαμορφώθηκε ένα κοινό νόμισμα που κατοχύρωνε ένα «μόνιμο συγκριτικό πλεονέκτημα» για τη Γερμανία, όμως ήταν ωρολογιακή βόμβα για την περιφέρεια. Οταν θεώρησαν ανάθεμα κάθε σκέψη για «μεταβιβαστική ένωση» και «αμοιβαιοποίηση του χρέους». Οταν ειπώθηκε από τα πιο επίσημα χείλη, αυτά του Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ, ότι «δεν υπάρχει δημοκρατική επιλογή ενάντια στις ευρωπαϊκές συνθήκες».

Την ίδια στιγμή η Ευρώπη βιώνει μια πραγματική κρίση ηγεσίας. Δεν αναφέρομαι μόνο στο ότι η Γερμανία θέλει να απολαμβάνει τα ωφελήματα της κυριαρχίας χωρίς να αναλαμβάνει το κόστος της ηγεμονίας. Αναφέρομαι στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ευρωπαϊκής «πολιτικής ελίτ». Δηλαδή, ανθρώπων αποκομμένων από την πραγματική ζωή, βγαλμένων μέσα από τα ίδια κλειστά δίκτυα και τις ίδιες «περιστρεφόμενες πόρτες» ανάμεσα στον κόσμο των επιχειρήσεων και στον κόσμο της πολιτικής και πάντα έτοιμων να δείξουν το πιο αυταρχικό πρόσωπο όταν η κοινωνία αντιδράσει. Ο εντυπωσιακός αριθμός τραυματιών από τη δράση της γαλλικής αστυνομίας λέει πολύ περισσότερα για την αντίληψη του προέδρου Μακρόν για τη δημοκρατία από τις ευφραδείς διακηρύξεις του στον Αρειο Πάγο.

Γι’ αυτόν τον λόγο και θα ήταν απατηλό να ενστερνιστούμε τον τόνο ανακούφισης που έρχεται από τις Βρυξέλλες. Ο βαθμός αποξένωσης των ευρωπαϊκών κοινωνιών από τους θεσμούς της Ενωσης παραμένει εξαιρετικά μεγάλος. Κοινωνικές εκρήξεις όπως αυτή των Κίτρινων Γιλέκων παραμένουν εικόνες από το μέλλον.

Εκεί που αρχίζει η αγορά, τελειώνει η δημοκρατία

Το «ευρωπαϊκό όνειρο» πήρε μια βάναυση μορφή όταν επιλέχτηκε ένα δομικό δημοκρατικό έλλειμμα, που δεν περιορίστηκε απλώς στην προτεραιότητα των γραφειοκρατικών και μη εκλεγμένων θεσμών έναντι του Κοινοβουλίου, αλλά πήρε την υπαρξιακή επιλογή όλες οι κρίσιμες αποφάσεις για την οικονομική πολιτική, άρα και για τις ζωές των ανθρώπων, από το νόμισμα μέχρι τη λειτουργία των κεντρικών τραπεζών, να θωρακιστούν θεσμικά απέναντι σε κάθε δημοκρατική παρέμβαση.