Κάθοδος στον βυθό

Αν έλεγες σ’ έναν ενήλικο και αρκούντως μορφωμένο πως αν τραβήξεις μια ευθεία γραμμή, ένα σημείο Α μπορεί ταυτόχρονα να νοηθεί και πάνω και κάτω από την ευθεία αυτή, θα σε κοίταγε, τουλάχιστον, περίεργα έως καχύποπτα και θα σε θεωρούσε, πιθανότατα, διαταραγμένο.

Αν, πάλι, έλεγες σ’ έναν τυχαίο απόφοιτο, ακόμη και αριστούχο, της Μέσης Παιδείας και μάλλον και της Ανωτάτης (εκτός των Μαθηματικών) ότι από ένα σημείο έξω από μια ευθεία προς την ευθεία μόνο μία κάθετος ανάγεται, όπως τον δίδαξε ο καθηγητής του στο Λύκειο, αυτό δεν ισχύει και καμία κάθετος δεν άγεται ή από άλλη οπτική άπειρες κάθετες άγονται, ασφαλέστερα θα σε έπαιρνε για παράφρονα ή παραδοξολόγο κωμικό.

Κι όμως αυτές οι ανατρεπτικές γεωμετρίες για τη λογική του Ευκλείδη που διδάσκεται αλλά και γίνεται αποδεκτή στον καθημερινό βίο και απολαμβάνει τη γενική κατάφαση, δεν ισχύουν αν παραδεχτούμε πως αυθαίρετα λαμβάνουμε ως επίπεδο τη Γη, ενώ είναι στερεό σώμα που περιφέρεται στο κενό σε σχήμα στρεβλής σφαίρας. Οταν έγινε το πρώτο ταξίδι ανθρώπου στη Σελήνη μάθαμε πως αν ακολουθούσε η πορεία του διαστημοπλοίου τη γήινη λογική, πως, ευκλείδεια η συντομότερη οδός μεταξύ δύο σημείων είναι η ευθεία, άρα Γη – Σελήνη, το διαστημόπλοιο θα χανόταν στο άπειρο και θα έφτανε στην επιφάνεια της Σελήνης αν ταξίδευε κάνοντας κύκλους. Απλοποιώ για να συνεννοηθούμε.

Οι ειδικοί μάς πληροφορούν πως έχει αλλάξει η γνώση μας για τον κόσμο, όταν διατυπώθηκαν ήδη από τον 19ο αιώνα οι μη ευκλείδειες γεωμετρίες που η αυθαίρετη θεμελίωσή τους έχει το ίδιο κύρος με την αυθαίρετη θεμελίωση του Ευκλείδη. Και έχουν μαθηματικές ιδιοφυΐες οι μη ευκλείδειες θεμελιώσεις: Ρίμαν και Λομπατσέφσκι. Κάνω την υπόθεση και λέω πως αν οι πατέρες των δύο μαθηματικών έστω και επαρκώς (και ακριβώς γι’ αυτό) μορφωμένοι έβλεπαν τι και πώς σκέφτονταν οι γιοι τους, θα τους πήγαιναν στον παιδοψυχίατρο και εκείνος όσο ήταν εμποτισμένος με την τρέχουσα επιστημονική γνώση, πιθανότατα θα έκλεινε τους ιδιοφυείς νεαρούς στο ψυχιατρείο.

Εδώ ο Γαλιλαίος ανέβηκε και παρά λίγο να γίνει στάχτη στην πυρά της Ιεράς Εξέτασης αν δεν είχε την ευφυΐα να αρνηθεί τη θεωρία του ότι κινείται η Γη, πιστεύοντας πως η αλήθεια είναι μακροβιότερη από τους καρδιναλίους – βασανιστές του.

Οταν ο Ηράκλειτος συνέλαβε τη Διαλεκτική και διατύπωσε την «παράλογη» θέση πως μέσα στο ζωντανό υπάρχει το πεθαμένο και μέσα στο πεθαμένο το ζωντανό, ανατρέποντας την κοινή γενική άποψη πως ό,τι είναι ζωντανό δεν είναι πεθαμένο και ό,τι είναι πεθαμένο δεν είναι ζωντανό, η εποχή του τον οδήγησε στην αυτοεξορία και στη μοναξιά.

Και βέβαια ο Αϊνστάιν απαξιώθηκε από τους καθηγητές συναδέλφους του στο γερμανικό πανεπιστήμιο όταν δημοσίευσε τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας και θεμελίωσε την έννοια του Χωρόχρονου, ώσπου έλληνας μεγαλοφυής μαθηματικός τους αποστόμωσε βάζοντας τη θεωρία στους άτεγκτους νόμους των μαθηματικών.

Η ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΟΥ ΟΧΛΟΥ. Οταν ο Λεμπόν διατύπωσε στις αρχές του 20ού αιώνα τη θεωρία του για τη συμπεριφορά του όχλου, δέχτηκε ισχυρό αντίλογο, γιατί βεβαίως είχε ιστορικά παραδείγματα από την αρχαιότητα έως τις διαδηλώσεις του Σικάγου, αλλά χρειάστηκε να επαληθευτεί από τα ακροατήρια του Στάλιν, του Μουσολίνι, του Χίτλερ, του Μάο, του Μαδούρο, του Πινοσέτ, του Φράνκο, των Χμερ και τώρα της Βόρειας Κόρεας!

Οσο κι αν προόδευσε η μελέτη των ανθρωπίνων συμπεριφορών (μια ολόκληρη ψυχολογική σχολή, ιδίως στις ΗΠΑ, είναι η ψυχολογία της συμπεριφοράς και συχνά συνδέεται με την ψυχολογία του περιβάλλοντος όχι μόνο του γεωγραφικού και κλιματικού) ακόμα είναι σκοτεινές οι υπόγειες στοές των ανθρωπίνων πράξεων.

Ο υπερρεαλισμός που γεννήθηκε ως καλλιτεχνικό κίνημα συμπλέοντας και στηριζόμενος ισότιμα με τον μαρξισμό και τον φροϊδισμό (αργότερα, επί Στάλιν, πήραν διαζύγιο) κατόρθωσε θεωρητικά και ιδιοφυώς στα έργα (εικαστικά και ποιητικά) να συνδυάσει την ιστορία με τα όνειρα και να εξηγήσει το ένα με το άλλο εναλλάξ.

Η ψυχανάλυση που συχνά αποδεσμεύτηκε από την ψυχιατρική και τα φάρμακα, με σωκρατική κυρίως μέθοδο αποπειράθηκε να φτάσει στα έγκατα μιας ανθρώπινης ψυχής και με τον βυθό να εξηγήσει το θέατρο της ζωής, τα προσωπεία, τις στρατηγικές, τις αποκρύψεις, την επιθετικότητα και την επιφύλαξη, τον λόγο και τη σιωπή κ.τλ.

Με τη δοκιμασμένη πλατωνική – σωκρατική διαλεκτική των ερωτημάτων ο Φρόιντ έφτανε συχνά (κι όχι πάντα, δεν είναι εύκολη η μέθοδος) στα έγκατα μιας ψυχής, ανέδυε ως σφουγγαράς στην επιφάνεια το ριζωμένο στον πυθμένα του νου σφουγγάρι και φώτιζε πράξεις, επιθυμίες, αποκρύψεις ανεξήγητες «λογικά» συμπεριφορές και βίαιες ή ήπιες αντιδράσεις σε κοινωνικά ή ιδεολογικά ερεθίσματα. Το έχω κι άλλες φορές αναφέρει πως ο Φρόιντ που άντλησε τη θεωρία του από τον σοφόκλειο Οιδίποδα, ονομάζοντας οιδιπόδειο το ανάλογο σύμπλεγμά του, δεν πρόσεξε πως ο Ευριπίδης στις «Βάκχες» του προηγείται του φροϊδικού τρόπου, όταν ο Κάδμος με συνεχείς ερωτήσεις οδηγεί την Αγαύη από τη μανία στην πραγματικότητα, ώστε να αναγνωρίσει πως κρατώντας τάχα ένα κομμένο κεφάλι ταύρου κρατά το κεφάλι του γιου της Πενθέα, που είχε κατακρεουργήσει.

Οι νεοαναλυτικοί ψυχίατροι μας μίλησαν για το στάδιο του καθρέπτη, όπου συχνά γνωρίζουμε πως ακόμα και μαέστροι της ανάλυσης οδηγήθηκαν στην αυτοκτονία γιατί δεν άντεξαν να δουν στο είδωλό τους τον αληθινό τους εαυτό και τις βαθύτερες τάσεις, ορέξεις.

Ο Nicolas Billon έγραψε ένα άκρως ενδιαφέρον έργο που μετέφρασε έξοχα η Ελίνα Μαντίδη γύρω από την πορεία προς τον βυθό ενός ανθρώπου που το σύστημα των «υγιών» τον οδήγησε στην απομόνωση του ψυχιατρείου. Γνωρίζουμε όλοι και από την εξαίσια βιβλιογραφία αλλά και από προσωπική πείρα πως συχνά η τρέχουσα ψυχιατρική κατέφυγε αντιμετωπίζοντας τη διαφορετικότητα στη γλώσσα και τη λογική της και στη συμπεριφορά και την ευπρέπεια, με καθηλώσεις, καταστολή, απομόνωση και φαρμακοθεραπεία. Δεν είμαι ειδικός για να καταδικάσω ή να δικαιώσω τέτοιες μεθόδους. Περιγράφω.

Στο θέατρο Λευτέρης Βογιατζής παιζόταν έως χθες ένα ενδιαφέρον, όπως ήδη έγραψα, έργο που διασκευάστηκε από τον ταλαντούχο και εκ των πραγμάτων ευαισθητοποιημένο ηθοποιό και σκηνοθέτη Αργύρη Πανταζάρα.

Στη σκηνή «παλεύουν» κυριολεκτικά τρεις μέθοδοι αντιμετώπισης του διαφορετικού. Μια αυταρχική, κατάλοιπο και επιβίωση παλαιών μεθόδων νοσηλεύτρια, ένας ορθολογιστής γιατρός με κοινωνιολογικά πρόσημα και ένας ψυχικά «ασθενής» που λόγω συμπεριφοράς ως έγκλειστος αναδεικνύεται σε ενδιαφέρον πειραματόζωο του ρέκτη «ανακριτή».

Ο «ασθενής» αντιδρά είτε ειρωνικά είτε βίαια, αλλά κατορθώνει να αντιπαρέλθει τη φροϊδική μέθοδο των ερωτήσεων του «ανακριτή» αναλυτή με μια λυτρωτική αυτοανάλυση, για να θυμηθούμε τον Σαρτρ «ξερνώντας τον βίο του», για να φτάσει στη μόνη πραγματική γαλήνη που μας αναμένει! Εχω κι άλλοτε διαπιστώσει ότι στο θέατρο πάντα κερδίζουν το ενδιαφέρον μας έργα δικαστικά, ψυχιατρικά, εκπαιδευτικά. Αποθέωση της σωκρατικής μεθόδου.

Ο Πανταζάρας έστησε και δίδαξε και ερμήνευσε τον κεντρικό ρόλο του ασθενούς που απλώς έχει άλλα προτάγματα, άλλη φιλοσοφία και άλλη λογική. Είναι έξοχος. Τι ρυθμός, τι εσωτερικότητα και τι σκηνικό ήθος. Δίπλα του «ανακριτής» ο Μάξιμος Μουμούρης, στον καλύτερο ρόλο του. Κρυμμένος αλαζόνας, καριερίστας, αλλά ανθρώπινος. Η Ιρις Πανταζάρα, σκληρή, αυστηρή, σχεδόν προτεσταντική, χαίρει επί τη καταστολή.