Η άγνωστη «kolotoumba» των Βρυξελλών

Οπως δείχνει και η πρόσφατη ελληνική εμπειρία, τα δημοψηφίσματα κάθε άλλο παρά άγνωστα είναι στις χώρες-μέλη της ΕΕ. Η διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στο μοναδικό υπόδειγμα και στα άλλα ευρωπαϊκά, έχει να κάνει με τη… λεπτομέρεια ότι στις άλλες χώρες τα αποτελέσματα των δημοψηφισμάτων γίνονται σεβαστά από τις κυβερνήσεις που τα διενεργούν, ενώ κάτι που είναι απολύτως ακατανόητο στον μέσο ευρωπαίο πολίτη είναι το πώς γίνεται μία κυβέρνηση να προκαλέσει ένα δημοψήφισμα, να πείσει τον λαό να υπερψηφίσει τη θέση της σε αυτό και, την επόμενη ημέρα, η ίδια να κάνει το ακριβώς αντίθετο από εκείνο που ζήτησε και που η λαϊκή εντολή επέβαλε. Διαβόητα γνωστή πλέον ανά τον κόσμο ως «kolotoumba» η στάση αυτή της κυβέρνησης Τσίπρα θα ήταν αδιανόητη σε κάθε άλλη χώρα, όπως λ.χ. στη Δανία, όταν, ήδη το 1985, ένα ημιαυτόνομο τμήμα της, η Γροιλανδία, ψήφισε με περίπου 53% την αποχώρηση από την ΕΟΚ και τη διαμόρφωση μίας ειδικής σχέσης μαζί της, προκειμένου ουσιαστικά να εξαιρεθεί από την κοινή αλιευτική πολιτική, που είναι ζωτικής σημασίας για την οικονομία της.

ΗΧΗΡΕΣ ΑΠΟΡΡΙΨΕΙΣ. Πολλά υπήρξαν επίσης τα δημοψηφίσματα για την κύρωση συνθηκών ένταξης χωρών στην ΕΕ, κάτι που δεν συνέβαινε κατά τις πρώτες δεκαετίες, όπως δεν συνέβη και με την Ελλάδα, αλλά ούτε και με την ενσωμάτωση της πρώην Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, αφού η ίδια έγινε πρώτα τμήμα της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας. Ωστόσο, τα πιο σημαντικά δημοψηφίσματα σε ευρωπαϊκό επίπεδο διενεργήθηκαν το 2005 στη Γαλλία και την Ολλανδία με θέμα την αποδοχή ή όχι του λεγόμενου Ευρωπαϊκού Συντάγματος. Παρά το γεγονός ότι υπήρχε πρόβλεψη για τη διενέργεια σχετικών δημοψηφισμάτων και σε άλλες χώρες της ΕΕ, κάτι τέτοιο συνέβη μόνον στο Λουξεμβούργο, το 2006, όπου το σχέδιο έγινε δεκτό με ποσοστό λίγο πάνω από το 56%. Αυτά ήταν τελικά τα μοναδικά του είδους τους, καθώς η πρόταση για την υιοθέτηση Ευρωπαϊκής Συνταγματικής Συνθήκης, που έκτοτε πέρασε στη λήθη. Αν και το σχέδιο του Ευρωπαϊκού Συντάγματος έφερε την υπογραφή του τέως προέδρου της Γαλλίας Βαλερί Ζισκάρ ντ΄ Εστέν, το γεγονός αυτό δεν απέτρεψε την καταψήφισή του με ποσοστό που άγγιζε το 55% – στην Ολλανδία το αντίστοιχο ποσοστό υπερέβη το 61%. Πρέπει δε να σημειωθεί ότι όλα αυτά συνέβησαν πριν από την εκδήλωση των δύο μεγάλων κρίσεων της τελευταίας δεκαετίας: πριν από την κρίση χρέους, αλλά και πριν από την εκτίναξη του μεταναστευτικού προβλήματος, που επέφεραν δραματικές μεταβολές τόσο στον πολιτικό όσο και, αν και λιγότερο γνωστές, στον θεσμικό χάρτη της Ευρώπης. Και, ασφαλώς, πριν από την επέλαση των πολιτικών λιτότητας μετά την κρίση χρέους. Είναι δε χαρακτηριστικό ότι η άρνηση του γαλλικού λαού στο σχέδιο κοινού Συντάγματος πριν από 14 χρόνια, συσχετίστηκε ευθέως με το πρόβλημα της υψηλής ανεργίας.

Η ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΗΣ ΛΙΣΑΒΟΝΑΣ. Το γεγονός ότι η ευρωπαϊκή γραφειοκρατεία και πολιτική δεν κάνει χονδροειδείς  αντιδημοκρατικές «κωλοτούμπες» όπως εκείνη της κυβέρνησης Τσίπρα, δεν σημαίνει και ότι, όπου τις κρίνει απαραίτητες, δεν κάνει καθόλου. Αυτό ακριβώς συνέβη και μετά την απόρριψη του σχεδίου για το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα: με την ευλογία των ισχυρών κρατών της ΕΕ, ιδίως της Γερμανίας, οι Βρυξέλλες, βλέποντας ότι είχε «καεί» ως τέτοιο, το μετέτρεψαν ουσιαστικά στη λεγόμενη Συνθήκη της Λισαβόνας, που υπέχει πλέον, από το 2009, θέση οιονεί καταστατικού χάρτη της ΕΕ, χωρίς όμως την άμεση «ευλογία» των λαών της, με την εξαίρεση της Ιρλανδίας, χώρας με παράδοση να διοργανώνει δημοψήφισμα για κάθε μεγάλη διεθνή συνθήκη που καλείται να υπογράψει. Η ιδέα της μετάβασης από το αποτυχημένο σχέδιο κοινού Συντάγματος στη θέσπιση αντ΄αυτού της Συνθήκη της Λισαβόνας ήρθε και επιβλήθηκε από την τότε γερμανική προεδρία της ΕΕ. Ετσι, έπειτα από την εμπειρία του γαλλικού και του ολλανδικού «όχι» στο κοινό σχέδιο Συντάγματος, αυτό ουσιαστικά πέρασε με άλλο όνομα «από το παράθυρο» καθώς ουδείς ρωτήθηκε ξανά ευθέως για το αν συμφωνεί με τη θέσπιση ενός τέτοιου, καθοριστικής σημασίας, κειμένου στη δημοκρατικά πρωτοπόρα Ευρώπη, όπου, η μεγίστη πλειοψηφία των πολιτών σε όλες τις χώρες μέλη της αγνοεί περίπου πλήρως όλα τα παραπάνω…