Σκοτώνοντας τους πρώην προέδρους

Δεν είναι προνόμιο της Κεντροαριστεράς, είναι χαρακτηριστικό της πολιτικής: κάθε νέα περίοδος σηματοδοτείται από το τέλος της παλιάς. Σε μια χώρα όπως η Ελλάδα, αυτή η αλλαγή περιλαμβάνει τα φαντάσματα των πρώην. Ο,τι κι αν σημαίνει αυτό – τα πρόσωπα, την πολιτική, τα σύμβολα.

Η δημοκρατική παράταξη έχει ζήσει πολλές αλλαγές εποχής στη μακρόχρονη πορεία της. Για τους αισιόδοξους, πάντα κατάφερνε να ξεπερνά την εσωστρέφεια. Για τους απαισιόδοξους, οι ρήξεις μοιάζουν λίγο με το μαρτύριο του Σίσυφου, που αναγκαζόταν να κουβαλάει τον βράχο μέχρι την κορυφή μόνο για να τον δει να ξαναπέφτει. Οσο πιο χρονικά κοντινές οι επιλογές, τόσο πιο οξυμμένα τα πνεύματα. Σωστές ή λάθος, το δείχνει μόνο η ιστορία – και, καμιά φορά, η κάλπη.

Οικογενειακές ιστορίες

Θα ήταν πολύ εύκολο για τον Ανδρέα Παπανδρέου να συνεχίσει την παράδοση της Ενωσης Κέντρου. Είχε κιόλας περάσει από τα κοινοβουλευτικά της έδρανα, είχε υπηρετήσει σε θέσεις ευθύνης, είχε δεχθεί τα πυρά των αντιπάλων του για την υπόθεση Ασπίδα. Η προδικτατορική του παρουσία στα πολιτικά πράγματα ταίριαζε γάντι στα πρώτα βήματα της Μεταπολίτευσης. Ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε πεθάνει ήδη από το 1968. Είχε αφήσει πίσω του ένα αμιγώς κεντρώο κόμμα, που είχε υποστεί διώξεις από το καθεστώς. Θα μπορούσε να είχε κληρονομήσει την αρχηγία – κανείς δεν θα του την αρνιόταν. Ακόμα και στα πρώτα του χρόνια, όμως, ο Ανδρέας δεν ταίριαζε με το προφίλ του κόμματος του πατέρα του. Πιστός στο ριζοσπαστικό του πνεύμα, όταν του δόθηκε η ευκαιρία, προτίμησε στην ουσία να διαλύσει την Ενωση Κέντρου. Στη θέση της ξεκίνησε ένα «Κίνημα», που έστριψε πιο αριστερά και αποτέλεσε μία από τις κυρίαρχες δυνάμεις των τελευταίων σαράντα ετών. Το ίδιο το ΠΑΣΟΚ γεννήθηκε από μια πατροκτονία – και όσοι απέμειναν στη μεταπολιτευτική πορεία της Ενωσης Κέντρου, βρέθηκαν τελικά στο πλευρό του Ανδρέα.

Κέρδισε ο εκσυγχρονισμός

Οι κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ επί Ανδρέα Παπανδρέου στιγματίστηκαν από τον ίδιο τον ηγέτη του – η προσωπικότητά του ήταν τόσο ισχυρή, που διαπερνούσε τα ρεύματα και τις τάσεις. Η τελευταία θητεία του όμως συνέπεσε με τη ραγδαία επιδείνωση της υγείας του. Για τη διαδοχή του, συναγωνίζονταν δύο ισχυροί πράσινοι πόλοι: ο Κώστας Σημίτης και ο Ακης Τσοχατζόπουλος. Κάθε πασόκος που σέβεται τον εαυτό του αναγνωρίζει πως ο δεύτερος είχε μαζί του περισσότερα κοινά στοιχεία από τον πρώτο. Ο Σημίτης, σε πολιτική ιδιοσυγκρασία, ήταν το ακριβώς αντίθετο του Ανδρέα. Ηταν όμως εκείνος που ανέλαβε τα ηνία της χώρας όταν ο Παπανδρέου δεν μπορούσε πια. Λίγες μέρες μετά τον θάνατο του ιδρυτή, στο πιο μνημειώδες συνέδριο κόμματος της δεκαετίας του ’90, έπαιξε στα ίσια τον τσοχατζοπουλικό μηχανισμό και κατάφερε να κερδίσει και την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ με το σύνθημα του εκσυγχρονισμού. Εκεί που ο Ανδρέας ήταν δημιουργικά ασαφής, ο Σημίτης ήταν συγκεκριμένος. Είπε «όχι» στον λαϊκισμό και «ναι» στην Ευρώπη, ανοίγοντας τα σύνορα της χώρας. Μέσα σε λίγα μόλις χρόνια, το ΠΑΣΟΚ ήταν ένα διαφορετικό κόμμα – αν και ποτέ απολύτως ομοιογενές.

Η «γούρικη» διαγραφή

Τον Ιανουάριο του 2004, ο Σημίτης παραιτείται από την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ. Το δαχτυλίδι της διαδοχής δόθηκε στον Γιώργο Παπανδρέου, τον γιο του Ανδρέα. Ο νεότερος Παπανδρέου αναδείχθηκε αρχηγός με εκλογές, στις οποίες ήταν ο μόνος υποψήφιος. Τα κομματικά στοιχεία λένε ότι περίπου 1 εκατ. πολίτες ήρθαν στις εσωκομματικές κάλπες για να τον ψηφίσουν. Οι εκλογές του 2004 χάθηκαν και, από τα έδρανα της αντιπολίτευσης, το ΠΑΣΟΚ άρχισε την ανασυγκρότηση, δίνοντας βάρος στην πράσινη ανάπτυξη, τις νέες τεχνολογίες και τη συμμετοχή των πολιτών. Η νίκη δεν ήρθε ούτε το 2007 και ο Παπανδρέου αμφισβητούνταν πλέον ανοιχτά από τον Ευάγγελο Βενιζέλο. Κατάφερε να κερδίσει εκ νέου την ηγεσία του κόμματος στις εσωκομματικές διαδικασίες, έκανε άνοιγμα στον ΣΥΡΙΖΑ και, τον Ιούνιο του 2008, διέγραψε τον Κώστα Σημίτη από την Κοινοβουλευτική Ομάδα του κόμματος, όταν εκείνος διαφώνησε με την πρόταση για διεξαγωγή δημοψηφίσματος για την επικύρωση της Συνθήκης της Λισαβόνας. Εναν χρόνο αργότερα, ο Σημίτης επέστρεψε στο κόμμα, αλλά δεν συμπεριελήφθη στα ψηφοδέλτια. Ο Παπανδρέου έγινε πρωθυπουργός.

Γιώργος εναντίον Βενιζέλου

Στην αρχή ήταν ένας «ψυχρός πόλεμος»: ως πρωθυπουργός, ο Παπανδρέου έδωσε στον εσωκομματικό του αντίπαλο το υπουργείο Αμυνας, αφαιρώντας του τις πιο σημαντικές αρμοδιότητες. Το 2011, στον ανασχηματισμό μετά την ψήφιση του Μεσοπρόθεσμου Προγράμματος, ο Βενιζέλος αναλαμβάνει υπουργός Οικονομικών και αντιπρόεδρος της κυβέρνησης. Στις 31 Οκτωβρίου, ο Παπανδρέου ανακοινώνει δημοψήφισμα για τη λήψη επιπλέον οικονομικής βοήθειας, που θα οδηγούσε σε ένα δεύτερο πρόγραμμα. Δύο μέρες μετά, στις Κάννες, η ελληνική κυβέρνηση θα βρισκόταν μπροστά σε ένα τελεσίγραφο από τους Ευρωπαίους. «Η θέση της Ελλάδας μέσα στο ευρώ είναι μια ιστορική κατάκτηση της χώρας που δεν μπορεί να τεθεί υπό αμφισβήτηση. Το κεκτημένο αυτό του ελληνικού λαού δεν μπορεί να εξαρτηθεί από τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος». Η νυχτερινή δήλωση του Βενιζέλου ήταν καταλυτική για την αποφυγή του δημοψηφίσματος. Και η αρχή του τέλους για την κυβέρνηση καθώς ο Παπανδρέου, παρότι κατάφερε να κερδίσει την ψήφο εμπιστοσύνης της Βουλής, ξεκίνησε τις διεργασίες για τον σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας με τη ΝΔ. Τον Μάρτιο του 2012, ο Βενιζέλος, ο οποίος παρέμεινε υπουργός Οικονομικών, ήταν ο μοναδικός υποψήφιος για την προεδρία του ΠΑΣΟΚ. Η κόντρα εξελίχθηκε σε ανοιχτή διαμάχη: τρεις εβδομάδες πριν από τις εκλογές του Ιανουαρίου του 2015, ο Παπανδρέου φεύγει από το ΠΑΣΟΚ και ιδρύει νέο κόμμα.

Βουλευτές Επικρατείας

Τον Μάρτιο του 2012, η αναπληρώτρια υπουργός Εσωτερικών της κυβέρνησης Παπαδήμου παραιτείται από τη θέση της για να αναλάβει εκπρόσωπος Τύπου του ΠΑΣΟΚ. Δύο μήνες μετά, στην ανακοίνωση των ψηφοδελτίων Επικρατείας, η Φώφη Γεννηματά βρίσκεται στη δεύτερη θέση πίσω από τον Πύρρο Δήμα – στην τρικομματική του Αντώνη Σαμαρά, αναλαμβάνει εξωκοινοβουλευτική αναπληρώτρια υπουργός Αμυνας. Το 2015 ήταν μια κακή χρονιά για το ΠΑΣΟΚ, που σήκωσε στις πλάτες του όλα τα βάρη της κρίσης. Στις 6 Ιουνίου, έναν μήνα πριν από το δημοψήφισμα, ο Βενιζέλος παραιτείται και κηρύσσει εσωκομματικές διαδικασίες για εκλογή προέδρου. Η Γεννηματά κερδίζει τον Ανδρέα Λοβέρδο και τον Οδυσσέα Κωνσταντινόπουλο και, λίγο πριν από τις εκλογές του Σεπτεμβρίου, με τη Δημοκρατική Συμπαράταξη, κάνει το πρώτο βήμα για τη διεύρυνση, αυξάνοντας το ποσοστό της παράταξης. Κατά ένα γύρισμα της τύχης, η ρήξη με τον Βενιζέλο ήρθε από ένα ψηφοδέλτιο Επικρατείας, με τη Γεννηματά να επιλέγει, αντί αυτού, τον Γιώργο Καμίνη.