Περί ρητορικής

Μια και πάμε σε λίγο πάλι σε εκλογές, θέλω να εντοπίσουμε ξανά την έννοια και το είδος του πολιτικού λόγου. Εχω γράψει κι άλλοτε εδώ πως η γενιά μου, στα φοιτητικά μας νιάτα, λίγο μετά τον Eμφύλιο και με έντονες (πάντα!) τις πολιτικές αντιπαραθέσεις, απολαύσαμε, χαρήκαμε και διδαχτήκαμε ρητορική κοινοβουλευτικού λόγου.

Ας ξεκινήσουμε από την ιστορία. Η ρητορική είναι η «τέχνη του λέγειν», όχι του γράφειν. Η λέξη έχει τη ρίζα της σε ένα από τα γλωσσικά θέματα του ρήματος «λέγω», αφού σ’ αυτό το πανάρχαιο ρήμα έχουμε χρόνους με άλλα από το «λεγ-» θέματα: είπον, είρηκα, ερώ (= ο μέλλων του «λέγω»). Είναι φυσικό ένα ρήμα που έρχεται από τα βάθη της γλωσσικής ιστορίας ενός λαού (όπως π.χ. το «ειμί») να έχει μέσα του ποικιλία θεματικών ριζών.

Η ρητορική λοιπόν είναι η «τέχνη του λέγειν», του εκφράζεσθαι προφορικά και του να αναπτύσσεις αυτοσχεδιάζοντας προφορικά συλλογισμούς, να συγκροτείς αποδεικτικό λεκτικό υλικό με υποταγή στους κανόνες της λογικής αλλά και τους κανόνες επικοινωνίας με ακροατήρια ποικίλης και συχνά διαφορετικής σύνθεσης. Ενας ικανός δάσκαλος με άλλης σύνθεσης και δομής λόγο απευθύνεται στους μικρούς μαθητές του και με άλλο ήθος και ύφος γλωσσικό σε επιστημονικό παιδαγωγικό συνέδριο ή στη συνέλευση του συνδικάτου του. Ενας ακαδημαϊκός δάσκαλος, δικηγόρος άλλα προφορικά επιχειρήματα επιστρατεύει στο ποινικό δικαστήριο, άλλο ήθος γλώσσας στην πανεπιστημιακή αίθουσα και όταν συχνά πολιτεύεται, με άλλη ευστροφία προφορικού λόγου απευθύνεται στους ψηφοφόρους του σε λαϊκή γειτονιά ή σε συγκέντρωση αγροτών ή εργατών.

Αρα ο ρήτορας όσο ευρύτερο ακροατήριο έχει στις ποικίλες δραστηριότητές του τόσο πλουσιότερο λεξιλόγιο οφείλει να χρησιμοποιεί, χωρίς ωστόσο να αμελεί το ύφος μιας ομιλίας, διότι συχνά το λεξιλόγιο και η σύνταξη πρέπει να εξυπηρετούν την πειστικότητα των επιχειρημάτων, πάντα ανάλογα με το ακροατήριο. Θυμίζω εδώ πως πριν γίνει αρνητικός πολιτικός και ηθικός όρος η λέξη «δημαγωγός», σήμαινε τον ρήτορα που ήταν ικανός να καθοδηγεί, να πείθει, να κατευθύνει τη σκέψη και να επηρεάζει τη συμπεριφορά του Δήμου, δηλαδή των εχόντων πολιτικά δικαιώματα πολιτών. Την ίδια και αυξημένη ως προς την επιρροή σημασία έχει και ο όρος «δημεγέρτης», ο ρήτορας που ερεθίζει και κατευθύνει το θυμικό του Δήμου, που προκαλεί ενθουσιασμό, μίσος, πατριωτική έξαρση ή απέχθεια για εχθρούς ή και θεσμούς.

Φυσικά, οι αρετές ενός ρήτορα δεν περιορίζονται στο ύφος μόνο του λόγου. Η καλλιέπεια, οι εικόνες, τα περίτεχνα σχήματα, ο λεκτικός αιφνιδιασμός, τα απροσδόκητα επιχειρήματα δεν αρκούν για να καταστήσουν μια ρητορική άξια λόγου. Πέρα από τη μορφή του προφορικού λόγου, προέχει το περιεχόμενο. Συχνά ονομάζουμε χαρισματικό έναν ρήτορα που διαθέτει γοητευτικό λόγο και λογοτεχνικά προσόντα στη συγκρότησή του. Συχνά όσο πιο περίτεχνα σχήματα περιέχει το ρητόρευμα τόσο περισσότερο καλή εντύπωση και συχνά θαυμασμό προκαλεί. Οταν μάλιστα το ακροατήριο όπου απευθύνεται ο ρήτορας διαθέτει λαϊκότερη γλωσσική περιουσία, θαυμάζει τον άγνωστό του ίσως γλωσσικό πακτωλό του ρήτορα.

Αλλά μετά την απομάκρυνση από τον τόπο της εκδήλωσης και τη γοητεία της φωνής και των επιδεικτικών σχημάτων, ο ακροατής δεν έχει προικιστεί με γνώση, δεν έχει αλλάξει γνώμη, δεν έχει διαφωτιστεί, δεν έχει ενημερωθεί σε δυσεπίλυτα θέματα πολιτικής, οικονομίας, θεσμών και παιδείας.

Σ’ αυτή την περίπτωση ο ρήτορας έχει κάνει επίδειξη ικανότητας ανάλογη με τον ινδό φακίρη που παίζοντας το σουραύλι του κάνει το φίδι να ελίσσεται και να εντυπωσιάζει.

Εχει ειπωθεί εύστοχα από την αρχαιότητα πως η ρητορική είναι η τέχνη της πειθούς. Είναι μια ωμή παραδοχή πως ο ρήτορας δεν φιλοδοξεί να κάνει τον ακροατή του σοφότερο, κριτικά ικανότερο και εννοιολογικά πλουσιότερο.

Αρκεί με τα τεχνάσματά του, το ύφος, τον ρυθμό, τους αιφνιδιασμούς, την επιθετικότητα, συχνά τον πατερναλισμό του ενήμερου, να μεταστρέψει ή να διαμορφώσει τη γνώμη του ακροατή τροφοδοτώντας τον με έωλα επιχειρήματα και εντυπωσιακά ψεύδη. Συχνά αυτού του είδους οι ρήτορες πιστεύουν πως όσο πιο εντυπωσιακά, λογικώς απίθανα είναι τα επιχειρήματα τόσο περισσότερο ερεθίζουν απωθημένες επιθυμίες, μίση ή ορέξεις των ακροατών.

Οι περισσότεροι επαναστάτες της γαλλικής επαναστατικής επιτροπής ήταν ικανοί ρήτορες αυτής της κατηγορίας. Ο Σεν Ζιστ, ο Ροβεσπιέρος, ο Μαρά οδηγούσαν με εντυπωσιακά ρητορικά πυροτεχνήματα τον όχλο και κατόρθωσαν να τον «πείσουν» αλληλοεξοντωνόμενοι. Οι λόγοι τους ήταν αποτελεσματικοί όσο αποτελεσματική ήταν η λεπίδα της γκιλοτίνας, της λαιμητόμου.

Οταν διαβάζει κανείς σήμερα γραμμένους βέβαια τους ρητορικούς λόγους του Ισοκράτη, του Λυσία, του Δημοσθένη, του Περικλή αλλά και τους «ρητορικούς» μονολόγους που εκφωνούν τα τραγικά πρόσωπα του Αισχύλου, του Σοφοκλή, του Ευριπίδη, καθώς και παλιότερα τους λόγους ηγετών στον Ηρόδοτο και βέβαια στον Ομηρο, διαπιστώνει (και είναι ο λόγος για τον οποίο κατέστησαν πηγή σοφίας για την ανθρωπότητα) πως χωρίς να λείπει η έγνοια του ύφους, χωρίς να απουσιάζουν τα τεχνάσματα και οι εντυπωσιασμοί, η έγνοια των ρητόρων είναι σαφώς η πειθώ, αλλά το βάρος της τεχνικής σκοπεύει να κάνει σοφότερο ή κυρίως κριτικότερο το ακροατήριο. Να το καταστήσει ενήμερο, να του αναλύσει μεθόδους, παγίδες, παραμορφωτικούς καθρέφτες, συχνά γοητευτικά στερεότυπα που οδηγούν στη συνήθεια ή στην πλάνη.

Ο Σωκράτης, όπως διασώζει τον λόγο του στο δικαστήριο ο Πλάτων, είναι ουσιαστικός, χωρίς τερτίπια. Διασώζει ο λόγος την προφορική του διδασκαλία που δεν σώθηκε, αλλά στο τέλος του βίου του πρυτανεύει η ειρωνεία του, το κατεξοχήν ιδίωμα του μεγάλου, όποιας εποχής, Δασκάλου.

Και τώρα ας έρθουμε στα καθ’ ημάς. Το έγραψα και άλλοτε εδώ. Γαλουχήθηκα ως φοιτητής και αργότερα με τους σπουδαίους ρήτορες του ελληνικού Κοινοβουλίου, ανεξαρτήτως κόμματος ή ιδεολογικού προσανατολισμού.

Ακολουθώντας πιστά την κοινοβουλευτική παράδοση της Ελλάδας αλλά και ολόκληρης της Ευρώπης, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, ο Γεώργιος Παπανδρέου, ο Ηλίας Ηλιού, ο Χαρίλαος Φλωράκης, ο Γιάννης Πασαλίδης, ο Κ. Τσάτσος, ο Π. Κανελλόπουλος, ο Ηλίας Τσιριμώκος, ο Κασιμάτης, ο Μαρκεζίνης, ο Ζολώτας, ο Παπαληγούρας, ο Κ. Μητσοτάκης αγόρευαν χωρίς χειρόγραφα (όπως εξάλλου επιτάσσει ο Κανονισμός της Βουλής) ακολουθώντας μια πανάρχαια παράδοση της ρητορικής τέχνης. Γιατί βέβαια δεν είναι «ρήτωρ» όποιος διαβάζει γραμμένο κείμενο. Εξάλλου και το «αγορεύω» σημαίνει ομιλώ στην αγορά, και δεν φαντάζομαι τον Βενιζέλο, όταν μίλησε το 1907 στο Σύνταγμα ερχόμενος από την Κρήτη, ή τον Γεώργιο Παπανδρέου, πάλι στο Σύνταγμα, όταν η εξόριστη κυβέρνηση ήρθε από το Κάιρο το 1944, να χρησιμοποίησαν χειρόγραφο. Ούτε ο Καραμανλής όταν μίλησε στα πλήθη μετά την πτώση της χούντας. Και βέβαια χωρίς χειρόγραφο μιλούσε στη Βουλή ο Χαρίλαος Τρικούπης.

Προφορικά υπαγόρευσε τα «Απομνημονεύματά» του ο Κολοκοτρώνης στον Τσερτσέτη. Και γραμμένο προφορικό κείμενο είναι τα «Απομνημονεύματα» του Μακρυγιάννη.