Η «Ανάσα» του Αβιγκντορ Αρίκα

Τα στοιβαγμένα νεκρά κορμιά στα στρατόπεδα συγκέντρωσης που σχεδίαζε πάνω σε μικρά κομματάκια χαρτιού αποτέλεσαν το διαβατήριό του για να ξεφύγει από βέβαιο θάνατο και να βρεθεί κι ο ίδιος από κρατούμενος των ναζί, στην Παλαιστίνη. Μαχόμενος εναντίον των Αράβων κατά την ίδρυση του ισραηλινού κράτους τραυματίστηκε βαριά και κατέληξε στο νεκροτομείο, όπου σώθηκε χάρη στην παρατηρητικότητα ενός γιατρού ο οποίος πρόσεξε την ξέπνοη ανάσα του. Σε ηλικία μόλις 27 ετών, άσημος ακόμη, έπιασε την κουβέντα για ώρες με έναν άγνωστό του μεσήλικο σε ένα πάρτι μετά τη θεατρική παράσταση «Περιμένοντας τον Γκοντό», την οποία σκηνοθετούσε ένας φίλος του. Ηταν η αρχή μιας μακρόχρονης φιλίας με τον συγγραφέα του έργου, Σάμιουελ Μπέκετ.

Σκηνές από μια ζωή που θα μπορούσαν να ανήκουν σε ήρωα μυθιστορήματος. Εναν ζωγράφο που γεννήθηκε στη Ρουμανία του 1929 από γερμανόφωνη εβραϊκή οικογένεια με το όνομα Αβιγκντορ Ντλούγκαζ, αλλά έγινε γνωστός διεθνώς ως πορτρετίστας – έχει φιλοτεχνήσει από το πορτρέτο της βασιλομήτορος της Βρετανίας Ελισάβετ ώς της Κατρίν Ντενέβ κατόπιν παραγγελίας της γαλλικής κυβέρνησης – Αβιγκντορ Αρίκα, το όνομα που του έδωσαν στα κιμπούτς.

Πενήντα περίπου έργα του – λάδια, σχέδια και σπουδές – του σημαντικού, αλλά άγνωστου στο ελληνικό κοινό ζωγράφου θα φιλοξενηθούν στο κεντρικό κτίριο του Μουσείου Μπενάκη σε «μια έκθεση που δεν θα έχει τον χαρακτήρα αναδρομικής, αλλά γνωριμίας με το έργο του Αβιγκντορ Αρίκα, καθώς πρόκειται για την πρώτη έκθεσή του στην Ελλάδα», εξηγεί στο «Νσυν» ο ιστορικός τέχνης και επιμελητής της έκθεσης Κωνσταντίνος Παπαχρήστου. Για τον λόγο αυτό τα έργα θα καλύπτουν μια μεγάλη περίοδο της δημιουργικής του πορείας, από τα νεανικά του χρόνια ώς την καταξίωσή του και με έμφαση κυρίως στην παραστατική του περίοδο, δεδομένου ότι στα πρώτα του βήματα υπήρξε θιασώτης της αφηρημένης ζωγραφικής.

«Η τέχνη είναι ανάσα. Απ’ την ανάσα περνάει. Στην ανάσα μένει» έγραφε ο Αρίκα – εξ ου και ο τίτλος της έκθεσης – που άλλαξε πορεία στην καριέρα του μετά την επίσκεψή του σε μια έκθεση αφιερωμένη στον Καραβάτζο, στα μέσα της δεκαετίας του ’60 στο Λούβρο. «Οι άνθρωποι που πιστεύουν ότι υπάρχει καινούργιο στην τέχνη είναι ηλίθιοι. Λίγο μετά τα 30 ήμουν αρκετά επιτυχημένος ως ζωγράφος αφηρημένων έργων, αλλά έφτιαχνα όλο τα ίδια και τα ίδια ώσπου με απώθησε όλο αυτό», έλεγε σε συνέντευξη του ο καλλιτέχνης που εργαζόταν ώς το θάνατό του, το 2010, με  σχεδόν πολεμική ένταση.

Αν και έκθεση – γνωριμία με τον ζωγράφο που αγαπούσε να αποδίδει το πραγματικό πρόσωπο της καθημερινής ζωής χωρίς ωραιοποιήσεις – χαρακτηριστικό παράδειγμα, η αυτοπροσωπογραφία του στην οποία απεικονίζεται στο νοσοκομείο με επιδέσμους στο κεφάλι ύστερα από επέμβαση αφαίρεσης καρκίνου στο δέρμα – δεν θα λείψουν οι πρωτιές, οι οποίες και θα καταστήσουν την αθηναϊκή έκθεση πόλο έλξης και για το διεθνές κοινό που γνωρίζει το έργο του.

ΑΓΝΩΣΤΑ ΣΧΕΔΙΑ. Διεθνές ντεμπούτο θα κάνουν, σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Παπαχρήστου, σχέδια με μολύβι από την εποχή που ήταν κρατούμενος με την οικογένεια του σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στην Ουκρανία. Περίπου 100 από αυτά ανήκουν στις συλλογές του Βρετανικού Μουσείου. Ενα μέρος τους, ωστόσο, βρίσκεται ακόμη στην κατοχή της οικογένειάς του, η οποία και παραχώρησε ορισμένα για την έκθεση της Αθήνας. Κάποια από τα σχέδια αυτά πρόσεξαν οι επιθεωρητές του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού που επισκέφθηκαν το στρατόπεδο συγκέντρωσης και τον επέλεξαν με την αδελφή του για να τους μεταφέρουν μαζί με άλλα παιδιά στην Παλαιστίνη. Και παρά τη διεθνή βοήθεια λίγο έλειψε να μην καταφέρει να γλιτώσει και να έχει την τύχη του πατέρα του, ο οποίος ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου από τους ναζί. Τελευταία στιγμή κατάφερε να πάρει το εισιτήριο σωτηρίας παίρνοντας τη θέση και την ταυτότητα ενός άλλου αγοριού που πέθανε πριν από το ταξίδι διαφυγής, ενώ μετά την περιπέτεια αυτή χρειάστηκε να περάσουν 14 χρόνια για να συναντηθεί και πάλι με τη μητέρα του. Μια ακόμη πρωτιά ενδέχεται να είναι η παρουσίαση πορτρέτων ελλήνων εφοπλιστών με την υπογραφή του καλλιτέχνη, που επίσης δεν έχουν εκτεθεί ώς τώρα δημοσίως.

«Εργα που αναδεικνύουν την ποιότητα και την ομορφιά της ζωγραφικής», όπως μας λέει ο επιμελητής της έκθεσης, συνθέτουν τη μία πτυχή της δραστηριότητας του Αβιγκντορ Αρίκα. Μια δεύτερη, εξίσου σημαντική, εκείνη του ιστορικού τέχνης και επιμελητή εκθέσεων μεγάλων δασκάλων του παρελθόντος που θαύμαζε, όπως των Πουσέν, Βελάσκεθ και Ενγκρ – ιδιότητες που τον βοήθησαν να ξεπεράσει την κατάθλιψη στην οποία βυθίστηκε μετά τον θάνατο του στενού του φίλου Μπέκετ – θα αναδειχθούν μέσα από τον δίγλωσσο (ελληνικά – αγγλικά) κατάλογο που θα συνοδεύει τη διοργάνωση.