Νοσταλγία μέσων και σκοπών

Ναζίμ Χικμέτ, τούρκος ποιητής κυρίως, αλλά και διηγηματογράφος, θεατρικός συγγραφέας, με αυστηρά κριτήρια είναι μια υπερτιμημένη λογοτεχνική προσωπικότητα. Οχι πως το έργο του δεν έχει και βάθος και ουσία και πρωτοτυπία, αλλά λόγω ειδικών συνθηκών, που θα εξηγήσω, πήρε μια καθολικότερη το έργο του αξία, συχνά ανεξάρτητη από τα καθαρά, ως έπρεπε, λογοτεχνικά του προϊόντα.

Η Τουρκία μια, πράγματι, πολυάνθρωπη χώρα που εκτείνεται από την ευρωπαϊκή ακτή, όπου και η Κωνσταντινούπολη, έως τα βάθη της Ανατολής, ως γνωστόν έως τις αρχές του 20ού αιώνα ήταν μια πολυεθνική, πολιτισμική και πολυγλωσσική κρατική οντότητα. Μια αυτοκρατορία στα πρότυπα της αρχαίας Περσικής, της Αλεξανδρινής, της Ρωμαϊκής και της Βυζαντινής. Εξάλλου από τη Βυζαντινή, αφού την άλωσε και τη διαδέχτηκε εδαφικά, και τους θεσμούς της αντέγραψε και σημαντικές διοικητικές προσωπικότητες χρησιμοποίησε είτε ως υπουργούς Εξωτερικών είτε ως κυβερνήτες των κατακτημένων αλλόθρησκων και αλλόγλωσσων περιοχών. Π.χ. το ορθόδοξο Πατριαρχείο, που διατηρήθηκε, και η ορθόδοξη παράδοση καθώς και η ελληνική γλώσσα διατήρησαν τα ιδιαίτερα πολιτιστικά στοιχεία ταυτότητας των Ελλήνων. Το δημοτικό τραγούδι, οι ελληνικοί δημοτικοί χοροί, τα πανηγύρια και τα μοναστήρια (εκτός από βίαιες περιόδους κρίσης) συντήρησαν και διέσωσαν αδιάσπαστο το νεοελληνικό ήθος. Το ίδιο συνέβη και με τους αρμένιους, τους κούρδους, τους ρουμάνους, τους βούλγαρους, τους αρβανίτες και τους σλάβους υποταγμένους.

Η αλλαγή προς το αυταρχικότερο έγινε με την επανάσταση των Νεοτούρκων. Και μόνο αυτός ο χαρακτηρισμός αναδεικνύει την αλλαγή που υπέστη η πολυεθνική σύνθεση. Διωγμοί των Ελλήνων, του Αρμενίων, των Κούρδων και δημιουργία οθωμανικών και ισλαμικών θυλάκων στα Βαλκάνια έως σήμερα είτε ως κατάλοιπα ιστορικά είτε μέσω διεθνών συνθηκών, όπως συνέβη στην ελληνική Θράκη.

Η εθνικιστική τυραννίδα, εννοώ με φυλετικά γνωρίσματα, του Ατατούρκ δημιούργησε συχνά συνθήκες ξεκληρισμού των αλλόφυλων και αλλόγλωσσων και αλλόθρησκων λαών πολλά χρόνια πριν εμφανιστούν τα ανάλογα κτηνώδη καθεστώτα του φασισμού και του ναζισμού.

Με την ταυτόχρονη με τον Κεμάλ εμφάνιση στη θύρα της ιστορίας του κρατικού κομμουνισμού (ο Λένιν, ο Τρότσκι είναι σύγχρονοι και συνομιλητές του Ατατούρκ) στα ολοκαυτώματα των αλλόθρησκων και αλλόγλωσσων λαών του πρώην πολυεθνικού σουλτανάτου προστέθηκαν οι διεθνιστές κομμουνιστές της Τουρκίας. Κυρίως ακριβώς για τη διεθνιστική κόντρα στην εθνικιστική τουρκική ιδεολογία του κεμαλισμού.

Η Τουρκία, ιδίως στην ευρωπαϊκή της έκταση (Ανατολική Θράκη, Κωνσταντινούπολη) και στα παράλια της Μικράς Ασίας, τις παλιές ανθούσες περιοχές των ελλήνων εμπόρων, ναυτίλων και πνευματικών ανθρώπων (παράδοση αιώνων από τον Ηράκλειτο και τον Θαλή έως τον Σεφέρη, τον Βενέζη, τον Καλομοίρη, τον Κανδύλη, τον Συκουτρή) είχε αναπτύξει μια ευρωπαϊκή κουλτούρα, σε αντίθεση με τις μάζες της ανατολικής επικράτειας και του θρησκευτικού φανατισμού.

Ηταν λοιπόν φυσικό στον ευρωπαϊκό και μεσογειακό χώρο να αναπτυχθούν οι επαναστατικές ιδέες, σοσιαλιστικές και κομμουνιστικές (θυμίζω πως ο έξοχος μαρξιστής Δημήτρης Γληνός ήταν Σμυρνιός).

Παρότι λοιπόν ο κεμαλισμός έκλεινε το μάτι στη Σοβιετική Ρωσία, πάντα με εκατέρωθεν πολιτικές και οικονομικές βλέψεις. Παλαιόθεν η Ρωσία ζητούσε έξοδο προς τη Μεσόγειο και τον Βόσπορο – ήταν ο αιώνιος επιθυμητός στόχος.

Ετσι η Νέα Τουρκία από τη μια επιζητούσε τη σοβιετική ανοχή με ανταλλάγματα στα Στενά και συνάμα πολεμούσε τη δημιουργία πυρήνων κομμουνιστικής ιδεολογίας και πρακτικής (συνδικαλισμός, πολιτισμός) στη Νέα Τουρκία.

Παρ’ όλ’ αυτά, έστω και παράνομο, το κομμουνιστικό κίνημα δρούσε στην Τουρκία. Συνάμα τούρκοι λόγιοι και κυρίως λογοτέχνες, άλλοτε υπογείως, άλλοτε αναφανδόν, έγραφαν και διέδιδαν αριστερές ιδέες και συχνά διώκονταν, φυλακίζονταν, εξορίζονταν και αυτοεξορίζονταν. Μια τέτοια πορεία και τέτοιο έργο είχε ο Χικμέτ.

Εζησε χρόνια στη Σοβιετική Ενωση και από εκεί, γράφοντας τα έργα του στα τουρκικά, έστελνε τα μηνύματά του στην Ευρώπη και κρυφά στην πατρίδα του. Οταν επικρατούσαν πιο φιλελεύθερα καθεστώτα στην Τουρκία επέστρεφε και μάλιστα ξενιτευόταν όταν επικρατούσαν αυταρχικές πολύ συχνά στρατιωτικές δικτατορίες.

Ο Χικμέτ έγινε γνωστός και στην Ελλάδα λόγω της αλληλεγγύης του προς τα εδώ αριστερά πολιτικά και ιδεολογικά στρώματα και κυριότερα κατά τον Εμφύλιο, τις εξορίες, τη λογοκρισία και τις εκτελέσεις που διέτασσαν τα στρατοδικεία.

Τα ποιήματά του μεταφράστηκαν από σημαντικούς έλληνες ποιητές με κορυφαίο τον Ρίτσο. Βέβαια ο Ρίτσος και άλλοι (πλην ενός που γνώριζε τουρκικά) μετέφραζαν από τα γαλλικά όπου ο Χικμέτ ήταν δημοφιλής στο ανθούν τότε αριστερό κίνημα στη Γαλλία.

Τα θεατρικά του έργα είναι πολλά και επηρεασμένος από το ρωσικό θέατρο, τον Στανισλάφσκι και τον Βαχτάνγκοφ προσπάθησε να προβάλει τις ιδέες του μέσω μιας λαϊκής φόρμας. Σ’ εμάς εδώ ο Ρώτας έκανε το ίδιο, όπου οι αριστερές του ιδέες πέρασαν κυρίως, μέσα από τον Καραγκιόζη, την αρχαία τραγωδία και τη σαιξπηρική φόρμα, ό,τι οικείο στο μεγάλο κοινό.

Στη «Γελάδα» του Χικμέτ που παίζεται για καιρό τώρα στο θέατρο Altera Pars με όχημα την κομέντια ντελ άρτε ο Χικμέτ γράφει μια αλληγορία για τον καπιταλισμό και κυρίως τον τρόπο που ο καπιταλισμός εξαντλεί τους φυσικούς πόρους και ενώ εκμεταλλεύεται τους εργαζόμενους στην παραγωγή προϊόντος, το κέρδος δεν διανέμεται στους παραγωγούς αλλά δημιουργεί υπεραξία για το κεφάλαιο.

Ομολογώ πως τώρα, μετά την κατάρρευση του υπαρκτού κομμουνισμού, το θέμα και ο προβληματισμός του Χικμέτ λειτουργούν αφελώς ή αν θέλετε ως ρομαντικό μέλλον.

Παρ’ όλ’ αυτά η παράσταση που στηρίχτηκε στη μετάφραση του Ερμου Αργαίου (από τους λίγους που μεταφράζουν από τα τουρκικά) είναι λειτουργική και χυμώδης.

Ο Πέτρος Νάκος που πρωταγωνιστεί με καίριο ρόλο έξοχα έχει στήσει μια παράσταση ανάμεσα στην κομέντια και το κουκλοθέατρο. Εξοχη επίσης. Η έμπειρη Μίνα Χειμώνα με θαυμάσια τεχνική και εκφραστικότητα κίνησης δίπλα του, η Αγγελική Κοντού, ο Σπύρος Σιδερής, ο Ηλίας Τσούμπελης σχεδιάζουν εξαίσιες φιγούρες και κατεβάζουν την ιδέα στο κοινό.

info

Κείμενο: Ναζίμ Χικμέτ

Σκηνοθεσία: Πέτρος Νάκος

Κοστούμια: Μαρία Κοντοδήμα

Φωτισμοί: Κατερίνα Μαραγκουδάκη

Μουσική επιμέλεια: Αγγελική Κοντού

Επιμέλεια κίνησης: Ελβίρα Μπαρτζώκα

Ερμηνείες: Μίνα Χειμώνα, Πέτρος Νάκος, Αγγελική Κοντού, Σπύρος Σιδέρης, Ηλίας Τσουμπέλης

Πού: Θέατρο Altera Pars (Μεγάλου Αλεξάνδρου 123, Κεραμεικός, τηλ.: 210-3410.011) έως 4/6