Το πάρτι του Brexit

Η έξοδος της Βρετανίας από την ΕΕ έγινε σίριαλ πολλών επεισοδίων και κατέληξε στο one-man show του Νάιτζελ Φαράτζ. Η διαδικασία ξεκίνησε από ένα θεσμικό σφάλμα. Οι αποφάσεις για ζητήματα που αφορούν πολλές χώρες δεν θα έπρεπε να λαμβάνονται με ισχνές τοπικές πλειοψηφίες: ο κανόνας της πλειοψηφίας εφαρμόζεται σε ενισχυμένη μορφή σε πλείστες περιπτώσεις ακόμα και στην καθημερινή πρακτική (π.χ. σε μια συνέλευση ιδιοκτητών πολυκατοικίας, σε ένα σώμα ενόρκων που εξετάζει το ενδεχόμενο της θανατικής ποινής) – πόσο μάλλον σε επίπεδο κρατών και ηπείρων. Ο κανόνας της οριακής πλειοψηφίας σε εκλογές με μεγάλη αποχή είναι επίσης παρακινδυνευμένος: γίνεται αποδεκτός μόνο όταν οι αποφάσεις συνδιαμορφώνονται κι από άλλους παράγοντες ή όταν μπορούν να ανατραπούν, όπως συμβαίνει στις βουλευτικές και δημοτικές εκλογές. Αλλά η έξοδος μιας χώρας από την ΕΕ δεν είναι τέτοιο ζήτημα: χρειάζεται συναίνεση ευρύτερη από το 52% του 2016.

Οι Βρετανοί δεν αναζήτησαν αυτή τη συναίνεση: στις ευρωεκλογές, το Brexit Party (μαζί με το πολύ μικρότερο πια UKIP) σημείωσε επιτυχία στην Αγγλία και στην Ουαλία – αλλά όχι στη Σκωτία. Και παρότι στις δυνάμεις του μπορούν να προστεθούν λιγότερο φανατικοί Brexiters που ψήφισαν Εργατικούς και Συντηρητικούς, πάλι η πλειοψηφία υπέρ της εξόδου είναι οριακή. Δεν ξέρουμε πόσοι Εργατικοί και πόσοι Συντηρητικοί έχουν γνώμη για το Brexit. Αυτό που ξέρουμε είναι ότι οι επικεφαλής αυτών των κομμάτων δεν είχαν ξεκάθαρη στάση: προσπάθησαν να προσαρμόσουν την πολιτική τους βάσει των λαϊκών ενστίκτων, τα οποία επηρέασε η νησιωτική νοοτροπία και η παράδοση του βρετανικού εξαιρετισμού. Με το πέρασμα του χρόνου, η συμμετοχή στην ΕΕ, αντί να λειάνει αυτές τις ιδιότητες, τις τροφοδότησε με πολλούς μύθους ήδη από την εποχή της Μάργκαρετ Θάτσερ – κι από μια αλήθεια, το ότι η ΕΕ ευνόησε την αθρόα μετανάστευση. Αν και οι Brexiters επαναλαμβάνουν ότι δήθεν η ΕΕ δεν επιτρέπει στο κάθε μέλος της να παίρνει αποφάσεις για την οικονομική πολιτική και τη νομοθεσία του, ότι είναι μια θηριώδης γραφειοκρατία που δυσκολεύει τα πάντα, ότι στοιχίζει ακριβά στην κάθε χώρα, ότι άγεται και φέρεται από ομάδες πίεσης, κινητοποιούνται από ένα και μοναδικό πρόβλημα: τη δημογραφική και πολιτισμική αλλοίωση. Πράγματι, για να αναδείξουν την πολιτική τους υπερβάλλουν, ενώ συχνά ολισθαίνουν σε ρατσιστική εχθροπάθεια – αυτή η συμπεριφορά, μαζί με τον προφανή φανατισμό, απωθεί πολλούς ψηφοφόρους που αναγνωρίζουν το πρόβλημα της πολυπολιτισμικότητας αλλά αποφεύγουν τις ακρότητες.

Το αντιευρωπαϊκό πάθος ήταν και παραμένει τόσο ισχυρό ώστε οι Brexiters δεν πήραν υπόψη τους το ενδεχόμενο της αποχώρησης της Σκωτίας από τη Βρετανία: διακινδύνευσαν την ίδια την ακεραιότητα της χώρας τους, την εύθραυστη από τα τοπικά εθνικιστικά κινήματα. Όσο για τη Βόρεια Ιρλανδία, όπου τα αποτελέσματα στις ευρωεκλογές δείχνουν επιθυμία για παραμονή στην ΕΕ, αφού δεν διαθέτει πια αξιόπιστο κίνημα αποχώρησης από τη Βρετανία, θα αναγκαστεί να υποκύψει στην απόφαση της αγγλικής και ουαλικής πλειοψηφίας. Αλλά μετά από τόσες τραγωδίες που έχουν συμβεί στο παρελθόν, δεν χρειάζεται φαντασία για να δούμε πώς μπορούν να εξελιχθούν οι διαφορές μεταξύ των Ιρλανδών και των υπολοίπων.

Προπάντων νομίζω ότι η υπόθεση του Brexit δείχνει το πώς ένας άνθρωπος, ένας δημαγωγός μπορεί, ακόμα και στις σύγχρονες συνθήκες, να ανατρέψει μια τάξη πραγμάτων. Ο Φαράτζ έχει αφιερώσει τη ζωή του στο Brexit. Στην αρχή της δεκαετίας του 1990 εγκατέλειψε τους Τόρυς όταν ο Τζον Μέιτζορ υπέγραψε μαζί με τους άλλους Ευρωπαίους ηγέτες τη Συνθήκη του Μάαστριχτ – την οποία κατήγγειλε με παρόμοια ένταση το Εργατικό Κόμμα και όλη η ευρωπαϊκή αριστερά. Ο Φαράτζ χρησιμοποίησε τον αντιευρωπαϊσμό της αριστεράς και σιγά-σιγά, από τη μια εκλογική αναμέτρηση στην άλλη, αύξησε την επιρροή του UKIP το οποίο εκπροσωπούσε στην αρχή την τάση του Brexit. Kι αντίθετα από τους καθωσπρέπει συντηρητικούς με τα κοστούμια και τους δήθεν λαϊκούς εργατικούς πολιτικούς με τις τραγιάσκες, πρόβαλλε μια αυθεντική εικόνα γελαστού πότη και καπνιστή που δεν μασάει τα λόγια του, κυρίως σε ό,τι αφορά τα ανοιχτά σύνορα.

Από το 1994 είχε πολλές αποτυχίες στις εθνικές εκλογές. Η απόσταση όμως από την επίσημη πολιτική τού έδινε την ελευθερία να διασχίζει τη χώρα, να μιλάει με τους πολίτες στις παμπ και να κάνει εκπομπές στα ΜΜΕ. Ως ευρωβουλευτής ήταν, όπως θα περίμενε κανείς, επεισοδιακός· ο γραφικός κακός μαθητής που βγάζει γλώσσα όχι χωρίς κάποια ευφράδεια, παραβιάζοντας τους κανόνες ευπρεπούς συμπεριφοράς: κάτι τέτοια, μαζί με την προσωπική ζωή του Φαράτζ -είναι γκαφατζής και επιρρεπής σε ατυχήματα- αυξάνουν την ακροαματικότητα και τη δημοτικότητα. Ο ερασιτεχνισμός έχει την πλάκα του. Τα πάρτι με μπίρες έχουν την πλάκα τους. Και τα όριά τους.

Το Brexit δεν είναι μόνο η αποχώρηση μιας χώρας που αποτελεί βασικό κομμάτι της Ευρώπης: είναι ένα σύνολο ιδεών που βασίζονται σε αμφίβολα δεδομένα (π.χ. για την κλιματική αλλαγή την οποία οι περισσότεροι Brexiters έχουν πεισθεί ότι είναι hoax), σε δεισιδαιμονίες των πολιτικών άκρων (το Brexit Party έχει σχέσεις με το αμερικανικό Tea Party), συνωμοσιολογία, δεξιά ελευθεριακά αιτήματα (π.χ. ελαχιστοποίηση των φόρων, φιλελευθεροποίηση των νόμων περί οπλοφορίας), αριστερά ελευθεριακά αιτήματα (αποποινικοποίηση των ναρκωτικών), ασυνέπεια (όταν ο Ομπάμα ευχήθηκε τη διατήρηση της ενότητας της Ευρώπης, οι Brexiters έκαναν λόγο για «αμερικανική παρέμβαση»· όταν ο Τραμπ στήριξε το Brexit, τον χειροκρότησαν. Ο δε Φαράτζ στo βιβλίο του «Η πορφυρή επανάσταση» λέει πως ο Στιβ Μπάνον είναι «ο τύπος του»).

Δεν μπορώ παρά να προσθέσω ότι αν ο Τζέρεμι Κόρμπυν στήριζε την ΕΕ και την τάση του Remain, δεν θα είχαμε φτάσει στο αδιέξοδο. Ούτε το Εργατικό Κόμμα θα είχε ηττηθεί όπως έχει ηττηθεί. Η τροτσκιστική, φιλοτριτοκοσμική αριστερά είναι ένας δεινόσαυρος που κάνει την ύπαρξη πολιτικών σαν τον Φαράτζ σχεδόν αναπόφευκτη.