Τι συνδέει {LF}τον Μωυσή με τον Λίνκολν;

«Η πράξη της Δημιουργίας συνδέεται, ταυτίζεται σχεδόν, με την ενέργεια που απελευθέρωσε τους Ισραηλίτες από τα δεσμά της Αιγύπτου» γράφει ο Γκουστάβο Γκουτιέρες στη «Θεολογία της Απελευθέρωσης» (Αρτος ζωής, 2012, μτφ. Κωνσταντίνος Παλαιολόγος). Το αφήγημα της Εξόδου είναι τόσο ζωτικό ώστε υπερβαίνει την ιστορία του Ισραήλ και απευθύνεται στην ανθρωπότητα. Η λύτρωση γίνεται αιτία ύπαρξης του κόσμου. «Εάν δεν υπάρχει Εξοδος χωρίς Δημιουργία, τότε δεν υπάρχει και Δημιουργία χωρίς Εξοδο» επεξηγεί ο Τζόελ Σ. Μπάντεν στο «Βιβλίο της Εξόδου – Μια βιογραφία», από τη σειρά «Οι ζωές μεγάλων θρησκευτικών βιβλίων» του Πανεπιστημίου Πρίνστον. Για τον καθηγητή Εβραϊκής Βίβλου στο Γέιλ, η λατινοαμερικανική θεολογία – όπως και η «Μαύρη Θεολογία της Απελευθέρωσης» του Τζέιμς Κόουν – είναι το τελευταίο κεφάλαιο σε μια αφήγηση που ξεκινά με τον Μωυσή. Με εκείνο το ξεχωριστό ύφος που συνδυάζει την «ταξινόμηση» των δεδομένων και το συναρπαστικό storytelling, ο Μπάντεν παρακολουθεί τις απαρχές του δεύτερου κεφαλαίου της Βίβλου, αλλά και την εξέλιξή του ώς τη ρητορική των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στον 20ό αιώνα.

Ολα ξεκινούν από ένα παράδοξο: δεν διαθέτουμε αρχαιολογικά ευρήματα ούτε αρχειακά δεδομένα που να πιστοποιούν μια μαζική έξοδο Ισραηλιτών από την Αίγυπτο. Αυτό που μοιάζει λογικό, σημειώνει ο Μπάντεν, είναι μια τμηματική διαρροή σημιτών, που εργάζονταν ως σκλάβοι, μέσω της Χερσονήσου του Σινά. Καθώς οι πρόσφυγες ενσωματώθηκαν στην κοινωνία του αρχαίου Ισραήλ – και μέσω γάμων – ο συνδυασμός των προφορικών αφηγήσεων με εκείνες των ντόπιων δημιούργησε αυτό που στην εθνολογία ονομάζεται «επινοημένη συγγένεια» (fictive kinship). Η ίδια η Πεντάτευχος θεωρείται ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα μία σύνθεση πηγών και όχι ενιαίο κείμενο ενός συγγραφέα. Απαρτίζεται από προφορικό υλικό το οποίο μεταβιβάσθηκε στη γραπτή παράδοση και αποτέλεσε τις τέσσερις πηγές, που συνθέτουν το περιεχόμενό της: τη Γιαχβική (διεθνώς με το γράμμα J), με κυρίως αφηγηματικό αλλά και νομικό υλικό, την Ελωχιμική (E), με παρόμοιο υλικό, τον Δευτερονομιστή (D), που περιέχει νομικό υλικό, και τον Ιερατικό Κώδικα (P), με κυρίως τελετουργικό υλικό.

Στο επόμενο κεφάλαιο ο συγγραφέας εστιάζει στη σημασία που απέκτησε η Εξοδος στην τελετουργία, όπου η γιορτή του Πάσχα γίνεται η σημαντικότερη από άποψη σημαινομένων. Είναι η τελετή που ενοποιεί τους Ισραηλίτες απέναντι στην Αίγυπτο (δηλαδή στον μυθικό Αλλο), ενώ υπενθυμίζει την αποφασιστική στιγμή του «εκλεκτού λαού». Αξίζει επίσης η αναφορά στον Ιώσηπο, ο οποίος «αναπροσαρμόζει την ιστορία της Εξόδου και καθιστά τον Μωυσή αναγνωρίσιμο στο ελληνιστικό του ακροατήριο. Αντί για τσαρλατάνος, ο Μωυσής γίνεται η ενσάρκωση των κλασικών αξιών, ο πρόδρομος, ακόμη και το πρότυπο, για τους ήρωες του ελληνικού πολιτισμού». Στην ίδια διαδρομή ο Μπάντεν συναντά αναπόφευκτα τον Παύλο, ο οποίος επιφέρει μια «επανάσταση» για το εβραϊκό κατεστημένο: απέναντι στη μονολιθικότητα του μωσαϊκού Νόμου προτείνει τη δύναμη της πίστης και της χάρης. «…Ο νόμος παιδαγωγός ημών γέγονεν εις Χριστόν, ίνα εκ πίστεως δικαιωθώμεν^· / Ελθουσης δε της πίστεως ουκέτι υπό παιδαγωγόν έσμεν» γράφει στην Προς Γαλάτας Επιστολή (3: 24 – 25).

Ευρώπη και ΗΠΑ

Η «μυθολογία» της Εξόδου αξιοποιήθηκε αργότερα από την Προτεσταντική Μεταρρύθμιση, όταν ο Λούθηρος παρομοίαζε την παπική Αυλή με τη φαραωνική της Αιγύπτου και όταν ο Καλβίνος αντέτασσε τη μορφή του Μωυσή στην εξουσία της Καθολικής Εκκλησίας. Στις αρχές του 16ου αιώνα, εξάλλου, οι Δεκαεπτά Επαρχίες των Κάτων Χωρών – που αργότερα θα εξελιχθούν στην Ολλανδική Δημοκρατία (1581 – 1795) – χρησιμοποιούν την ίδια εικονογραφία. Ο θαυμαστός πίνακας του Ρέμπραντ «Ο Μωυσής καταστρέφει τις Δέκα Εντολές» (1659) είναι ένα σύμβολο της Εξόδου για ένα έθνος της Εξόδου, όταν η περιοχή ανακηρύσσεται ανεξάρτητη από την ισπανική κυριαρχία. Το ενδιαφέρον, βέβαια, σημειώνει ο Μπάντεν, είναι «ότι ενώ οι προτεστάντες πρόβαλλαν τους εαυτούς τους σαν το νέο Ισραήλ, οι καθολικοί έκαναν το ίδιο».

Εκεί προφανώς όπου η Εξοδος βρίσκει μια σύγχρονη αναλογία με όλες τις συμπαραδηλώσεις παρούσες – λύτρωση από την καταπίεση, υπερνίκηση εμποδίων, θεία προστασία – είναι στην Αμερικανική Επανάσταση. Κι όμως, οι ιδρυτικοί πατέρες άφησαν για τους επόμενους πολιτικούς ένα μεγάλο «αγκάθι», θυμίζει ο συγγραφέας: «Πώς μπορούσε ένα έθνος που «γιόρταζε» την απελευθέρωση από την τυραννία (σ.σ.: τους Αγγλους) να συνεχίζει τη δουλεία για λογαριασμό του;». Με τον τρόπο του, ο Αβραάμ Λίνκολν θα απαντήσει στο ερώτημα ως «νέος Μωυσής». Τη δική τους Ερυθρά Θάλασσα θα περάσουν στον 20ό αιώνα, με διαφορετικό τρόπο, οι Malcolm X και Μάρτιν Λούθερ Κινγκ. Ο δεύτερος θα επιμείνει στην υπομονή που χρειάζεται να επιδείξουν οι μαύροι για να οδηγηθούν στη δική τους Χαναάν εντός της αμερικανικής κοινότητας. Για τον πρώτο, αντιθέτως, επιβαλλόταν η δημιουργία μιας ξεχωριστής κοινωνίας, σε ξεχωριστή γη, πιθανότατα με ξεχωριστή εθνικότητα.

Joel S. Baden
The Book of Exodus
Princeton University Press
σελ. 237
Τιμή: 26,95 δολάρια