«Βαδίζαμε προς τον θάνατο»

Υπάρχουν ορισμένα βιβλία που σε αναγκάζουν να σκεφτείς γύρω από την ίδια τη «φύση» τους, πριν καν ξεκινήσει η ανάγνωση. «Οι γυναίκες του μπλοκ 10» του Χανς Γιόαχιμ Λανγκ (University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2019) είναι σίγουρα ένα από αυτά. Ενα ανελέητο σφυροκόπημα εγκληματικών γεγονότων, μια υπενθύμιση για τη μοναδικότητα του Ολοκαυτώματος και μια δεύτερη παρεπόμενη για τη (διαρκή) ανημπόρια μας να συλλάβουμε τη «βιομηχανία του Κακού» στην πλήρη λειτουργία της. Ταυτόχρονα, όμως, και μια υποδειγματική ερευνητική εργασία – ο Λανγκ είναι ιστορικός και καθηγητής της Εμπειρικής Ιστορίας του Πολιτισμού – για μια ξεχωριστή ενότητα μνήμης.

Κομβική σημασία μέσα στα πολλαπλά «επεισόδια» του βιβλίου για τα ιατρικά πειράματα ναζί ιατρών στο Μπλοκ 10 του Αουσβιτς αποκτά η ιστορία της Αουγκούστα Νάθαν. Η γυναίκα φτάνει από το Αμστερνταμ στο Αουσβιτς στις 26 Αυγούστου 1943 μαζί με τον άντρα της και τον γιο της, 13 χρόνων. Τον μεγαλύτερο γιο της, 17 ετών, έχει αναγκαστεί να τον αφήσει στο Βέστερμπροκ, καθώς είχε ίκτερο και δεν μπορούσε να μετακινηθεί. Ο γιατρός του κεντρικού στρατοπέδου Εντουαρντ Βιρτς την ξεχωρίζει μαζί με άλλες 99 γυναίκες κάτω των πενήντα. «Ενα τελευταίο νεύμα με τον άντρα και τον γιο μου και ποτέ πια δεν είδα ούτε άκουσα κάτι γι’ αυτούς» θα εξομολογηθεί χρόνια αργότερα, όταν θα συμμετάσχει στην ποινική διαδικασία κατά του Καρλ Κλάουμπεργκ, καθηγητή Ιατρικής, που επέβαλε τη στείρωση γυναικών με ενέσεις.

Οι γιατροί του θανάτου

Οταν θα έρθει η σειρά του να καταθέσει – και πριν τελικά συλληφθεί -, το 1955, ο Κλάουμπεργκ περιγράφει μια ρουτινιάρικη διαδικασία κατά την οποία εγχέει ένα παρασκεύασμα ιωδίου (Jodipin) στη μήτρα των γυναικών. Περιγραφή που δεν ταιριάζει με τις εμπειρίες των θυμάτων, όπως επισημαίνεται στο βιβλίο. Η Γιούντιθ ντε Λόεβ, 41 χρόνων τότε, λέει: «Οσο διαρκούσε η ένεση, μου έβαλαν έναν δίσκο πάνω στο υπογάστριο…». Της φάνηκε σαν να της άδειαζαν μέσα της «ένα είδος πολύ ζεστού λιωμένου ασβέστη», γιατί «μετά από την ένεση μου προκλήθηκε το αίσθημα ότι κάτι διαλύθηκε μέσα μου». Ο Κλάουμπεργκ, απ’ την πλευρά του, γνωρίζει πως ανήκει στον μεγάλο μηχανισμό «βιομηχανοποίησης του τρόμου». Γι’ αυτό και μέχρι το τέλος διαμηνύει στους ανωτέρους του πως αν η μέθοδος εφαρμοστεί από έναν καλά εξασκημένο γιατρό σε χώρο κατάλληλα εξοπλισμένο, με περίπου 10 βοηθούς, τότε μέσα σε μία ημέρα «θα μπορούν να στειρωθούν μερικές εκατοντάδες γυναίκες, αν όχι και 1.000».

Ο Κλάουμπεργκ δεν είναι μόνος του στο έγκλημα. Βρίσκεται συνεχώς σε έναν ιδιότυπο ανταγωνισμό με τον Χορστ Σούμαν, ο οποίος στειρώνει τις δικές του κρατούμενες με ακτίνες Ρέντγκεν και προχωρά σε εκτομή ωοθηκών. Οι ακτινοβολίες είναι συνεχόμενες και ο γιατρός ρωτάει ανά διαστήματα εάν οι γυναίκες έχουν πλέον περίοδο μετά τη βολή. «Τέσσερις λένε ναι και μεταφέρονται ξανά στο Μπίρκεναου για δεύτερη ακτινοβολία: η δεκαπεντάχρονη Αλίζα Αράρι, η δεκαεφτάχρονη Φωφώ Κοέν, η δεκαοχτάχρονη Μπέλλα Νιφούσι και μια άλλη νεαρή γυναίκα, όλες από τη Σαλονίκη». Κάποια στιγμή η Αλίζα ακούει ότι χρειάζεται να υποστούν και εγχείρηση – νέες γυναίκες, απολύτως υγιείς μέχρι εκείνη τη στιγμή. Η κρίση υστερίας που παθαίνει ακούγεται σήμερα σαν ένας ψίθυρος μέσα στη νύχτα της Ιστορίας. Ηταν, όμως, μια αρχαϊκή κραυγή του ανθρώπινου είδους απέναντι στην κοινοτοπία του Κακού, τον αντίκτυπο της οποίας ακούμε μέχρι την εποχή μας, αρκεί να το θελήσουμε. «Η υστερική μου κρίση οφειλόταν στο γεγονός ότι ήδη δυο μέρες νωρίτερα τέσσερις νεαρές γυναίκες εγχειρίστηκαν από τον Δρ. Σούμαν ή με δική του προτροπή και παρέμειναν στο κρεβάτι σε μας στο Μπλοκ». Μία απ’ αυτές, η Λούτσα Ρομάνο, στα είκοσι περίπου, και αυτή από τη Σαλονίκη, πεθαίνει εξαιτίας της εγχείρησης.

Την τριάδα σ’ αυτήν τη μηχανή θανάτου μέσα στο Μπλοκ 10 συμπληρώνει ο Εντουαρντ Βιρτς, αρχίατρος των Ες Ες στο κεντρικό στρατόπεδο του Αουσβιτς. Μέλος του ναζιστικού κόμματος από την Πρωτομαγιά του 1933, ασχολήθηκε με την «Υπηρεσία Κληρονομικότητας και Φυλής» στο Γραφείο Υγιεινής του Ζόνενμπεργκ και από το 1937 εργάστηκε στη Γυναικολογική Πανεπιστημιακή Κλινική στην Ιένα. Σύμφωνα με το επιχείρημα του αδελφού του, Χέλμουτ, ύστερα από χρόνια, στο Μπλοκ 10 ο Βιρτς «ενδιαφέρεται για την έγκαιρη διάγνωση του καρκίνου της μήτρας». Εκφραση που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τις απάνθρωπες μεθόδους, οι οποίες περιγράφονται στο βιβλίο. «Οι γυναίκες… παρέμεναν καθημερινά στην αίθουσα των εγχειρήσεων, στημένες η μία πίσω από την άλλη, γεμάτες αγωνία. Επειτα έπρεπε να πάρουν θέση στη σειρά. Ο καθηγητής έβαζε τότε ένα εργαλείο στα γεννητικά τους όργανα, για να τα κρατήσει ανοιχτά (κάτι που λεγόταν speculum, κολποδιαστολέας), τον τράχηλο της μήτρας (Portiouteri). Πού και πού ήταν όλα κανονικά, αλλά συχνά ήταν ορατές μικρές μεταβολές, μικροί λευκοί λεκέδες επί παραδείγματι…».

Στα επόμενα κεφάλαια της ιστορικής πραγματείας ο Λανγκ αναφέρεται διεξοδικά στα πειράματα του «Ινστιτούτου Υγιεινής» των Ες Ες, το οποίο επιδιδόταν σε εμβολιασμούς κρατουμένων για ρευματισμούς και «δέσμευε» γυναίκες για αιμοληψίες. Βασικός σκοπός ήταν οι μεταγγίσεις αντίθετων ομάδων αίματος, αλλά και η συμπλήρωση των αποθεμάτων, «ώστε να κατασκευάζονται οροί που χρειάζεται το στράτευμα». Ενα από τα πιο αλλόκοτα προγράμματα έρευνας, τέλος, στα οποία συμμετείχαν ποτέ γιατροί είχε προτείνει ο καθηγητής Αουγκουστ Χιρτ. Ο τελευταίος αναλαμβάνει να εμπλουτίσει τη «συλλογή κρανίων», που είχε συστήσει πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο ο γερμανός ανατόμος Γκούσταβ Σβάλμπε στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου. Για τον σκοπό αυτόν 86 Εβραίοι μεταφέρονται στο στρατόπεδο Στρούτχοφ της Αλσατίας στις 2 Αυγούστου 1943 και θανατώνονται στην αίθουσα αερίων με μήκος 3,50 μέτρα, πλάτος 2,40 και ύψος 2,60. «Υποθέτουμε», παρατηρεί ο Λανγκ, «ότι ο διοικητής του στρατοπέδου (σ.σ.: Γιόζεφ Κράμερ) μοίρασε τους φόνους σε τέσσερα βράδια».

Μετά το Αουσβιτς

Σε κάθε παρόμοια περιγραφή το δίλημμα του αναγνώστη, του δημοσιογράφου και του ιστορικού είναι το ίδιο: ως ποιο σημείο μεταφέρεται αυτούσια η ιστορική αλήθεια και σε ποιες «χαραμάδες» καιροφυλακτεί η απειλή της αποσπασματικής ανάπλασης; Ο ανθρώπινος νους, όσα ντοκιμαντέρ, φιλμ, εικόνες ή πληροφορίες και να συλλέξει για το Ολοκαύτωμα, επειδή ακριβώς πρόκειται για οριακή κατάσταση, δεν μπορεί να την αναπλάσει επαρκώς νοητικά. Η έρευνα του Χανς Γιόαχιμ Λανγκ ανήκει, ωστόσο, στην «άλλη πλευρά». Αποτυπώνει το Μπλοκ 10 του Αουσβιτς ως timescape, ως τη φύση ενός τόπου σε συγκεκριμένη ιστορική στιγμή – ούτε πριν ούτε μετά. Δεν μπορεί, λοιπόν, παρά να μεταφέρει μαζί με τα τοπόσημα και το διάχυτο υπαρξιακό άγχος, τον σωματικό πόνο, την ανατομία των «πειραματανθρώπων», την ανυπαρξία τους για τους επικεφαλής του στρατοπέδου. Η Χανελόρε Ζάλιγκερ ήταν 21 χρόνων, όταν πρώτα της επέτρεψαν να γεννήσει το παιδί της, για να τη στείλουν μετά μαζί του στην αίθουσα των αερίων. «Δεν φαινόταν στον ορίζοντα κάποιο άλλο τέλος εκτός από τον μάλλον σίγουρο θάνατο. Ναι, αυτή ήταν η πραγματικότητα, βαδίζαμε προς τον θάνατο» αναφέρει η ολλανδέζα γιατρός Φρούκγε ντε Λοέβ για το ανείπωτο στη σκιά των καμινάδων του Αουσβιτς.

Για τις γυναίκες που επιβίωσαν, η πραγματικότητα της μεταπολεμικής Ευρώπης διαγράφεται σαν μια δεύτερη εποχή στην κόλαση. Αντιμετωπίζουν πλήθος από αρρώστιες που οφείλονται στη διαμονή τους στο στρατόπεδο συγκεντρώσεως. Στη συντριπτική πλειονότητά τους είναι νεαρές χήρες, εκ των οποίων πολύ λίγες είναι σε θέση να αποκτήσουν παιδιά. Οι εγκληματικές συνθήκες, με τις οποίες προκλήθηκε στείρωση στα θύματα των πειραμάτων, επιβαρύνουν αφόρητα την κατάσταση. Η βαθιά επιθυμία να αποκτήσουν παιδιά εντείνεται υπό την πίεση θρησκευτικών και κοινωνικών απαιτήσεων. «Μια Ελληνίδα από τη Σαλονίκη που είχε υποστεί στείρωση στο Μπλοκ 10 είναι 18 χρονών όταν το 1946 παντρεύεται έναν συμπατριώτη της, ο οποίος είχε στειρωθεί με ακτίνες Ρέντγκεν από τον Σούμαν. Ισραηλινοί γιατροί πετυχαίνουν να του επαναφέρουν τη γονιμότητα! Μια ανάλογη επιτυχία, από την οποία θα μπορούσε να ανακτήσει κι αυτή ελπίδα, δεν συμβαίνει, ακόμη και ύστερα από δυο συνεχείς θεραπείες με ορμόνες. Χρόνια αργότερα γράφει στην κυβέρνηση στη Βόννη ποια πικρή συνέπεια ήταν το επακόλουθο: “Ο άντρας μου με χώρισε κι εγώ ζω από τότε στον κόσμο μοναχή κι εγκαταλελειμμένη”».

Hans – Joachim Lang
Οι γυναίκες του μπλοκ 10
Mτφ. Νίκη Eideneier – Αναστασιάδη, πρόλογος Τζέκυ Μπενμαγιόρ, University Studio Press, σελ. 354
Tιμή: 22 ευρώ