Μετέωρη απόπειρα

«Εχω το ταλέντο να πλήττω μέχρι θανάτου» λέει η Εντα Γκάμπλερ για τον εαυτό της και ίσως το μόνο που μπορεί να τη γλιτώσει είναι τα όπλα του πατέρα της – κρεμασμένα στον τοίχο, μαζί με το πορτρέτο του στρατηγού Γκάμπλερ.

Ο Ιψεν έγραψε την «Εντα Γκάμπλερ» το 1890 (εκδόθηκε τον Δεκέμβριο στην Κοπεγχάγη) και έναν μήνα αργότερα δόθηκε η πρεμιέρα στο Μόναχο (31 Ιανουαρίου 1891). Οι πρώτες κριτικές ήταν αρνητικές αλλά πολύ σύντομα ήρθε η αναγνώριση. Το έργο χαρακτηρίστηκε κλασικό (και κορυφαίο) δείγμα του ρεαλιστικού θεάτρου του 19ου αιώνα, με την κεντρική ηρωίδα να αποτυπώνει πολλές και διαφορετικές εκδοχές της γυναικείας φύσης της.

Από τους πρωτοπόρους της σύγχρονης ευρωπαϊκής δραματουργίας ο Νορβηγός Ερρίκος Ιψεν (1828-1906) γεννήθηκε από μια εύπορη οικογένεια. Η πτώχευση της πατρικής επιχείρησης άλλαξε τη ρότα της ζωής του και επηρέασε το μετέπειτα έργο του. Τα περισσότερα θεατρικά του γράφτηκαν εκτός Νορβηγίας – έζησε στην Ιταλία και στη Γερμανία.

Ποια είναι η Εντα Γκάμπλερ; Κόρη του, στρατηγού, πατέρα της περισσότερο από σύζυγος του συζύγου της, εναντιώνεται στις κοινωνικές συνθήκες της εποχής και προσπαθεί να χειραγωγήσει τους γύρω της. Εκπέμπει μια αλαζονεία, έλκεται αλλά και παγιδεύεται από την αναζήτηση της αισθητικής, συνδυάζοντας αντιφατικά στοιχεία. Ανήκει στις κορυφαίες ηρωίδες του Ιψεν, μαζί με τη Νόρα από το «Κουκλόσπιτο».

Μια διασπασμένη ηρωίδα φέρνει στη σκηνή η Ζωή Χατζηαντωνίου στην παράσταση που υπογράφει στο Bios: Η δική της Εντα είναι χωρισμένη ή κομμένη στα δύο, με δύο ηθοποιούς να την ερμηνεύουν. Από τη μια είναι η Εντα ως φυσική παρουσία που σιωπά και από την άλλη η φωνή της Εντας, κλεισμένη στο «πίσω δωμάτιο». Οπως γράφει στο προλογικό της σημείωμα η σκηνοθέτρια, ακολουθεί την άποψη του Κίρκεγκορ για την απελπισμένη ψυχή και τον διχοτομημένο εαυτό.

Είναι σαφής η επιλογή της Χατζηαντωνίου να διεισδύσει στον κόσμο της Γκάμπλερ, αναζητώντας βαθύτερα αίτια και εξηγήσεις. Ωστόσο δεν αρκέστηκε στη διπλή «Εντα», αλλά μέσα από τη χρήση ήχων, κινήσεων ή συμβολισμών φόρτωσε την παράσταση με περιττά στοιχεία, γελοιοποίησε, με την αμφίεσή τους, και τους δύο άνδρες (με βερμούδες και γραβάτα ο Τέσμαν και ο Λέβμποργκ), χωρίς να καταφέρει να ολοκληρώσει αυτό που είχε στο μυαλό της.

Η Γεωργιάννα Νταλάρα είναι η Εντα με τη φυσική παρουσία και η Ελίνα Ρίζου, κλεισμένη μέσα σε έναν μικρό χώρο στο βάθος της σκηνής, είναι η φωνή, που αναμεταδίδεται από το μεγάφωνο που φέρει γύρω από την κοιλιά της η άλλη Εντα (Νταλάρα) – σαν μια εσωτερική φωνή που βγαίνει από μέσα της…

Αυτό το δίπολο υποστηρίζεται ουσιαστικά από τη σιωπηλή παρουσία της Γεωργιάννας Νταλάρα, η οποία επιβάλλεται με την ερμηνεία της. Χειρονομίες, βλέμματα, εκφράσεις συνθέτουν την πραγματική Εντα, έναν συνδυασμό κακομαθημένου κοριτσιού και απαιτητικής γυναίκας. Η φωνή της «μέσα» ηρωίδας, από την Ελίνα Ρίζου, λειτουργεί σε αντίθετη κατεύθυνση.

Ο Γιάννης Κλίνης στον ρόλο του Γέργκεν Τέσμαν και ο Φιντέλ Ταλαμπούκας ως Αϊλερτ Λέβμποργκ δεν διαφοροποιούνται ερμηνευτικά, με αποτέλεσμα να μένουν μετέωροι. Η Ρίτα Λυτού ως Δεσποινίς Τέσμαν, θεία του Γέργκεν, μοιάζει παγιδευμένη στη σημειολογία της σκηνοθέτριας, όπως και η Αρετή Σεϊνταρίδου ως Τέα Ελβστεντ. Ξεχωρίζει ο Γιώργος Βαλαής στον ρόλο του Μπρακ.

Το παρασκήνιο της Τρίτης
Ο θεατρικός Δημήτρης Δημητριάδης
Ο Δημήτρης Δημητριάδης δεν είναι μια συνηθισμένη περίπτωση. Ούτε ο ίδιος ως προσωπικότητα ούτε το έργο του μπαίνουν εύκολα σε καλούπια. Αλλωστε δεν είναι αυτός ο στόχος του. Κάθε άλλο.
Με τον «Χρύσιππο», το θεατρικό του που ανοίγει, σχεδόν, το Φεστιβάλ Αθηνών στην παράσταση του Θάνου Σαμαρά (πρεμιέρα την Παρασκευή 31 Μαΐου), άλλο ένα άπαικτο έργο του ανεβαίνει στο σανίδι. Ο ίδιος σκηνοθέτης είναι εκείνος που έδωσε πέρυσι με τον «Ευαγγελισμό της Κασσάνδρας» ένα πρώτο, επιτυχημένο, δείγμα της δουλειάς που μπορεί να κάνει πάνω στο έργο του Δημητριάδη.
Σαράντα χρόνια μετά το εμβληματικό του «Πεθαίνω σα χώρα», που γνώρισε μετέπειτα και τη σκηνική μεταφορά, ο Δημήτρης Δημητριάδης εξακολουθεί να δίνει το «παρών» και να παραμένει ποιητής – είτε γράφει ποίηση είτε όχι. Τη δε τελευταία δεκαετία, η Ελλάδα μοιάζει να τον έχει ξαναανακαλύψει. Ενα μεγάλο αφιέρωμα στο Παρίσι, τη σεζόν 2009-2010, στο Odeon, ταρακούνησε τα ύδατα, κυρίως στη θεατρική του δημιουργία. Και όπως συνηθίζεται στη χώρα μας, το κοινό βρέθηκε ξαφνικά αντιμέτωπο με το πλούσιο σύμπαν του.
Αφιερώματα, παράσταση – πρόσκληση στο Φετιβάλ της Αβινιόν, στο ελεύθερο αλλά και το Εθνικό.
Αλλοτε δύσκολος ή και δυσνόητος, συχνά προκλητικός και εξαιρετικά προσωπικός, ξεδιπλώνει μύχιες πτυχές της ανθρώπινης φύσης και μαζί το πολύπλοκο ή και αδύνατο, ενίοτε, των σχέσων. Με την οικογένεια και τον έρωτα να βασανίζουν τους ήρωές τους, ο Δημητριάδης δεν δειλιάζει να εκθέσει τις αδυναμίες του, στον βωμό της τέχνης του. Κι αυτό είναι που συχνά χρειάστηκε να πληρώσει είτε με το ανάθεμα που δέχτηκε είτε με τη σιωπή γύρω από το όνομά του.
Στον «Χρύσιππο», με αφετηρία ένα χαμένο έργο του Ευριπίδη μιας επίσης χαμένης τριλογίας, η ομορφιά ή το «απόλυτο κάλλος», όπως το αρθρώνει ο ίδιος ο συγγραφέας, βρίσκεται στο επίκεντρο. Μαζί έρχεται ένα φιλοσοφικός στοχασμός πάνω στη φύση του έρωτα, ανεξαρτήτως φύλων. Κι όπως επισημαίνει ο Θάνος Σαμαράς, που εκτός από τη σκηνοθεσία υπογράφει και το σύνολο της σκηνικής απόδοσης του έργου «αντικείμενο του έρωτα είναι η αθανασία μέσω του έρωτα».