Βαθύτερος βυθός

Ο νατουραλισμός, όντως, υπήρξε μια μεγάλη αισθητική αλλά και ιδεολογική επανάσταση στην τέχνη και βεβαίως στο θέατρο. Για να μπορέσει κανείς να εξηγήσει τις ακρότητες συχνά αυτής της σχολής, πρέπει να θυμάται πως όταν εμφανίστηκε στα μέσα του 19ου αιώνα οι επιστημονικές επαναστάσεις ακόμη και η είσοδος στον πολιτισμό νέων επιστημών, ήταν καταιγιστικές. Η κοινωνιολογία, η πολιτική οικονομία, η ψυχολογία, η ψυχιατρική, η φυσιολογία, η εγκληματολογία και βέβαια οι νέες μαθηματικές θεωρίες με άλλες θεμελιώσεις, κυρίως όμως οι τεχνικές στη διερεύνηση των νόμων της φυσικής, της κοσμολογίας, της χημείας, των ιατρικών κλάδων έφεραν τα πάνω κάτω στον τρόπο της πρόσληψης της φύσης και των φαινομένων της.

Μπορούμε να μιλάμε για μια αποθέωση της φύσης και μάλιστα μια ψευδαίσθηση πως απαντήσαμε κυρίως και καιρίως στις προκλήσεις των μυστικών της.

Κάτω από αυτόν τον καταιγισμό των νέων μεθόδων και νέων πεδίων έρευνας εμφανίζεται και ο νατουραλισμός. Ηδη το όνομά του αποκαλύπτει την οδό των σκέψεων που προσπαθούν να διερευνήσουν και τον άνθρωπο, τις προθέσεις του, τους σκοπούς του, τις ενέργειές του και τις μεθόδους του, με μοναδική αφετηρία τον άνθρωπο ως καθαρό φυσικό προϊόν.

Εν παρενθέσει σημειώνω πως ο 19ος αιώνας είναι η περίοδος της Ιστορίας κυρίως της Ευρώπης όπου κυριαρχούν οι αθεϊκές θεωρίες και η διαδεδομένη άποψη για τον θάνατο του Θεού, τη σιωπή του ή την απουσία του πλέον από την Ιστορία.

Η ψυχολογία και η ψυχιατρική εξορίζουν τη μεταφυσική και αναζητούν λύσεις για την ανθρώπινη συμπεριφορά σε οργανικά αίτια, στους νευρώνες και στις εγκεφαλικές λειτουργίες.

Είναι η εποχή που ερευνάται η ενστικτώδης πηγή των πράξεων και αναζητούνται οι αρχές του ανθρώπινου ψυχισμού ακόμη και στις πρωτόγονες φυλές, φτάνοντας συμβολικά, αν θέλετε, να ερευνάται η αρχή σ’ έναν παραδείσιο χώρο και χρόνο.

Αυτές οι αναζητήσεις συναρτήσει και με τα κοινωνιολογικά ζητούμενα που ερευνούσαν τις αρχές του κοινωνείν, όταν ο άνθρωπος δημιούργησε τις πρώτες αγέλες και σε συνέχεια τις πρώτες κοινότητες, οδήγησαν την επιστήμη, κάθε σύστημα έρευνας, της ανθρώπινης ιστορικής παρουσίας, σε συμπεριφορές στερημένες από την πανοπλία του πολιτισμού και των θεσμών του. Ηταν τότε που εκτός από τους κοινωνιολόγους και τους ανθρωπολόγους, ερευνούσαν την ανθρώπινη κατάσταση στην εξέλιξή της και οι συγγραφείς. Ελεγα κι άλλοτε εδώ πως ήδη από την αρχαιότητα είχαν εμφανιστεί λογοτεχνικά έργα που μιλούσαν για πρωτόγονους λαούς, με φυσικούς θεσμούς, αγελαία συμπεριφορά, αλλά συχνότατα με ειρηνικά μέσα επιβίωσης πριν εμφανιστούν οι συγκρουσιακές συμπεριφορές και τα συμφέροντα του ταξικού ανθρώπου.

Συνάμα όμως διαπιστώθηκαν και σύγχρονες κοινωνίες που ζούσαν με ζωώδη τρόπο, βίαιες ενέργειες που είχαν σχέση με την επιβίωση και την εξασφάλιση της τροφής.

Ηταν η εποχή που ευδοκιμούσαν οι κοινωνιολογικές και εθνολογικές θεωρίες και μάλιστα συχνά ακραίες στην καταγραφή των αιτίων της επιθετικότητας που παρατηρούνταν σ’ αυτές τις κοινωνικές ομάδες. Υπάρχουν εγκληματολογικές θεωρίες που διατύπωναν την άποψη πως η εγκληματικότητα είναι δομικό στοιχείο του ανθρώπου και ο εγκληματίας άνθρωπος γεννιέται!

Ανάμεσα στα μέσα και στους σκοπούς που εξέταζαν οι θεωρητικοί ξεχώριζαν και οι σοσιαλιστικές θεωρίες και βεβαίως ο μαρξισμός. Δεν είναι τυχαίο πως κάτω από τις συνθήκες αυτών των φαινομένων εμφανίστηκαν τρόποι οργάνωσης της εργασίας και των εργατών, ο συνδικαλισμός και οι μαζικές επιδιώξεις των συμφερόντων τους.

Ομως υπήρχαν και μάζες ανοργάνωτες, αναρχούμενες, ασυνείδητες και ενστικτώδεις στις κινήσεις τους και στην επιθετικότητά τους.

Αυτή η ομάδα, συχνά έντονα ενεργούσα, στις παρυφές των μεγάλων πόλεων κυρίως κατά την άνοδο της βιομηχανικής επανάστασης, ονομάστηκε λούμπεν προλεταριάτο. Ανθρωποι ανέστιοι, περιθωριακοί, ανεπάγγελτοι ή εργαζόμενοι κατά περίπτωση σε βαρέα επαγγέλματα, χωρίς προστασία και χωρίς ασφάλεια ζωής.

Αυτές τις ομάδες κατέγραψε η λογοτεχνία και εξήγησε τις πράξεις της ανάλογα με την ιδολογία των συγγραφέων. Ο Γκόρκι π.χ. στη Ρωσία έγραψε ένα από τα αριστουργήματά του το θεατρικό έργο «Στο βυθό» που ανέβασε ο Στανισλάφσκι, όπου χώρος της σύναξης περιθωριακών ατόμων (πορνών, αλκοολικών, κλεπτών, αναρχικών, ανέστιων διανοουμένων) είναι ένα άσυλο νυχτερινής καταφυγής. Ενα ανάλογο κοινωνικό «τοπίο» καταγράφει στην Ιταλία ο Μπερτολούτσι στο «Δικό μας Μιλάνο» που ανέβασε ο Στρέλερ. Ασυλο νυχτερινό αποσυνάγωγων στοιχείων.

Ο Τσάπλιν πολύ συχνά στις μικρού μήκους ταινίες του κατέγραψε με τρόπο καταλυτικά τραγικό ανέστιους αλήτες που σταβλίζονται σε τέτοιους μαζικούς τόπους διανυκτέρευσης αλληλοεπιβλεπόμενοι.

Στη δική μας λογοτεχνία, που επηρεάστηκε από το αριστούργημα του Χάμσουν «Δίψα», είχαμε λογοτεχνικά κείμενα που χαρακτηρίστηκαν «αλητογραφία». Ανάμεσά τους έργα του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου, του Μπαστιά, του Βουτυρά, του Λουντέμη.

Η μεγάλη οικονομική κρίση του 1929 στην Αμερική γέννησε και εκεί ανάλογα λογοτεχνικά κείμενα. Τα περισσότερα έργα του Στάινμπεκ έχουν ως θέμα αυτή την εποχή κι αυτούς τους ανθρώπους είτε στην ύπαιθρο και στην αγροτική κοινωνία είτε στις παρυφές των μεγάλων βιομηχανικών πόλεων. Τα «Σταφύλια της οργής» ανήκουν στην πρώτη κατηγορία και το «Ανθρωποι και ποντίκια», όπως και το «Τορτίλα φλατ» στη δεύτερη.

Ο Βασίλης Μπισμπίκης είναι ένας καλλιτέχνης του θεάτρου που ξεχωρίζει, ανάμεσα σε σημαντικούς άλλους δημιουργούς της γενιάς του, για τις καίριες επιλογές του και την έγνοια του για τη φόρμα και την ιδεολογία της φόρμας των παραστάσεων που σκηνοθετεί και πρωταγωνιστεί.

Διότι στις μέρες μας μερικοί βιαστικοί και ανέτοιμοι νεαροί δεν μπορούν να καταλάβουν μέσα στο σκοτάδι της άγνοιάς τους πως στην τέχνη, όποια τέχνη, η φόρμα ενός έργου, ποιητική, μουσική, θεατρική, χορευτική, κινηματογραφική, αρχιτεκτονική πηγάζει από το περιεχόμενο. Προσοχή: δεν προηγείται ως ετοιματζίδικη από το περιεχόμενο, αλλά το περιεχόμενο ως ιδεολογία, ηθική, χαρακτηρολογία, ψυχισμός καθορίζουν τη μορφή, τον τρόπο.

Ο Μπισμπίκης φέτος στον μόνιμο χώρο του στον τεχνοχώρο Καρτέλ σε μια υποβαθμισμένη γειτονιά των παρυφών της Αθήνας κατορθώνει να προσελκύει μέγα κοινό, κυρίως νέων ανθρώπων. Παρήγορο.

Σε μετάφραση – ελεύθερη απόδοση Σοφίας Αδαμίδου και δραματουργική επεξεργασία του ίδιου που σκηνοθέτησε το αριστούργημα του Στάινμπεκ «Ανθρωποι και ποντίκια». Το έργο αυτό, μυθιστόρημα, έχει πάντα διασκευαστεί για τη σκηνή και το σινεμά. Το πρωτοανέβασε στο Εθνικό Θέατρο το 1953 ο Κουν με τον Διαμαντόπουλο και τον Θάνο Κωτσόπουλο και πριν από λίγα χρόνια ο Γιάννης Μαργαρίτης στο Θέατρο της Ανοιξης.

Ο Μπισμπίκης έκανε μια θεμιτή και έξοχη μετατόπιση χώρων. Το έργο παίζεται στην προέκταση της αίθουσας που έπαιξε «Γκοντό», που είναι ένα ενεργό συνεργείο, ένα εργοτάξιο χωρίς να επέμβει στην αισθητική του. Το έχει φροντίσει αυτό η Αλεξία Θεοδωράκη που επιμελήθηκε και τα «λούμπεν» κοστούμια.

Το θέμα είναι γνωστό: Δύο ανέστιοι, ένας ξύπνιος και ένας προβληματικός αλλά με τερατώδη σωματική δύναμη υποταγμένος του βρίσκουν δουλειά και συλλειτουργούν με άλλους παρίες του περιθωρίου, έναν κτηνώδη επιστάτη και μια ερεθιστική ερωμένη του. Μια μικρογραφία μιας κοινωνίας με όλους τους γνωστούς νόμους, ανταγωνισμούς, αλληλεγγύη, σεξουαλική πείνα και αόριστο μέλλον. Και ένα έξοχο εύρημα. Ο προβληματικός Λένι (Δημ. Δρόσος) κατέχεται από μια απόλυτη τρυφερότητα για ζώα και ανθρώπους που στην έξαψη της σχέσης τους πνίγει!

Ο Μπισμπίκης, έξοχος, στέρεος και εσωτερικός. Ο Δρόσος εξαίσιος, η Κοτσαηλίδου (Νικολέτα) ουρί στην κόλαση. Απόλυτος νατουραλισμός. Μάθημα υποκριτικού ύφους και ήθους. Οι Τυριακίδης, Καζαμίας, Σιδέρης, Ερντάλ, Περιστέρης και η Πατσέλη πηγαίοι, ευθείς και γήινοι.