Γιατί τα μουσεία διώχνουν τους χορηγούς;

Μάχες σκληρές μαίνονται στα χαρακώματα του πολιτισμού. Στην επίθεση βρίσκονται οι ακτιβιστές και απέναντί τους, σχεδόν πλέον αμαχητί, παραδίδονται το ένα μετά το άλλο τα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου. Τι φέρνει στο στρατόπεδο όσων υποχωρούν το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, το Γκούγκενχαϊμ, το Αμερικανικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, τα μουσεία Τέιτ του Λονδίνου, αλλά και το βαρυσήμαντο βραβείο για τα εικαστικά, το Τέρνερ; Οι αποκαλύψεις ότι ορισμένοι από τους γενναιόδωρους χορηγούς τους ξεπλένουν το χρήμα που προέρχεται από τις βρώμικες δραστηριότητές τους μέσω πολιτιστικών δράσεων στο πλαίσιο της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης. Μέσα σε λιγότερο από έναν χρόνο έχουν αρνηθεί δεκάδες εκατομμύρια δολάρια μεγάλα μουσεία μόνο από την οικογένεια Σάκλερ, που συνδέεται με την παραγωγή του δημοφιλούς οπιούχου παυσίπονου Οξικοντίν. Την ίδια ώρα το βραβείο Τέρνερ – διάκριση που στον εικαστικό κόσμο θεωρείται εφάμιλλη των Οσκαρ – αρνείται τη χορηγία της εταιρείας διαχείρισης λεωφορείων Stagecoach, ο συνιδρυτής και πρόεδρος της οποίας έχει ταχθεί κατά των δικαιωμάτων των ομοφυλοφίλων, χρηματοδοτώντας στο παρελθόν σχετική καμπάνια.

Από τη στιγμή που θα τεθεί το ερώτημα αν ένα μουσείο είναι ηθικό να αναπτύσσει τις δραστηριότητές του με χρήματα από επιχειρήσεις γνωστές για τις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και κανόνων περιβαλλοντικής προστασίας, ο χρόνος που μεσολαβεί μέχρι τη διακοπή της συνεργασίας με τον χορηγό είναι ελάχιστος. Η πίεση που ασκείται από τους ακτιβιστές, των οποίων η φωνή και οι δράσεις παίρνουν τάχιστα μεγάλες διαστάσεις με τη βοήθεια των κοινωνικών δικτύων και του Τύπου, δεν αφήνει περιθώρια. Η ζυγαριά γέρνει γρήγορα προς την άρνηση των ιδρυμάτων να δεχθούν τις χορηγίες.

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΣΑΚΛΕΡ. Στο στόχαστρο περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο βρίσκεται εδώ και αρκετούς μήνες η οικογένεια Σάκλερ, μέρος της περιουσίας της οποίας προέρχεται από τον τζίρο ύψους 35 δισ. δολαρίων του παυσίπονου Οξικοντίν κατά την εικοσαετία 1995-2015. Το συγκεκριμένο σκεύασμα αποτελεί μια χημική εκδοχή της μορφίνης και της ηρωίνης που προκαλεί εθισμό. Η οικογένεια Σάκλερ έχει δώσει το όνομά της σε μια από τις πιο δημοφιλείς πτέρυγες του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης, εκείνη στην οποία εκτίθεται ο αιγυπτιακός ναός της Ντεντούρ. Στο καλλιτεχνικό εκπαιδευτικό κέντρο του Γκούγκενχαϊμ. Στο προαύλιο του Μουσείου Βικτωρίας και Αλβέρτου στο Λονδίνο. Στο κεντρικό κλιμακοστάσιο της Τέιτ Μόντερν, όπως και σε πανεπιστημιακές έδρες και ερευνητικά κέντρα μεγάλων πανεπιστημίων όπως το Γέιλ, το Κολούμπια και το Πανεπιστήμιο της Ουάσιγκτον. Ταγός σε αυτή την κλιμακούμενη διαμαρτυρία είναι η διάσημη εικαστική φωτογράφος Ναν Γκόλντιν, καθώς εθίστηκε και η ίδια στο παυσίπονο για να αντιμετωπίσει μια τενοντίτιδα, με αποτέλεσμα να επιστρέψει στον κόσμο των ναρκωτικών από τον οποίο είχε ξεφύγει στο παρελθόν. Στις εντυπωσιακές δράσεις που διοργανώνει γεμίζει με μπουκαλάκια του Οξικοντίν την τάφρο με νερό που περιβάλλει τον αιγυπτιακό ναό της Nτεντούρ στο Μητροπολιτικό Μουσείο ή σκορπίζει από το κλιμακοστάσιο του Γκούγκενχαϊμ της Νέας Υόρκης πλαστές ιατρικές συνταγές για το εν λόγω φάρμακο και βάζει συνεργάτες της να υποδύονται στο πάτωμα τους νεκρούς. Στην περίπτωση δε της Εθνικής Πινακοθήκης Πορτρέτων απείλησε να ακυρώσει προγραμματισμένη αναδρομική της έκθεση αν γινόταν αποδεκτή η δωρεά Σάκλερ ύψους 1,3 εκατ. δολαρίων, η οποία θα ενίσχυε το έργο επανέκθεσης των συλλογών του μουσείου και τη δημιουργία νέου εκπαιδευτικού κέντρου.  Κινήσεις εντυπωσιασμού για να τραβήξει τα φώτα της δημοσιότητας;

ΒΡΑΒΕΙΟ ΤΕΡΝΕΡ. Με ανάλογο πρόβλημα ήρθε αντιμέτωπο το βραβείο Τέρνερ, καθώς την ανακοίνωση των υποψηφίων επισκίασε η παρουσίαση του βασικού χορηγού, της εταιρείας διαχείρισης λεωφορείων Stagecoach, ο συνιδρυτής και πρόεδρος της οποίας, σερ Μπράιαν Σούτερ, είχε πρωτοστατήσει ώστε να μην καταργηθεί η νομοθεσία κατά των ομοφυλοφίλων. Το φαινόμενο άρνησης μπορεί το τελευταίο διάστημα να πήρε μεγάλες διαστάσεις, ωστόσο δεν είναι καινούργιο. Μόλις πέρυσι δύο ολλανδικά μουσεία – το Βαν Γκογκ στο Αμστερνταμ και το Μαούριτσχαους (Μουσείο Τέχνης) της Χάγης διέκοψαν την επί 18 και έξι χρόνια αντιστοίχως συνεργασία τους με μεγάλη εταιρεία πετρελαιοειδών, υπό την πίεση της κοινής γνώμης, η οποία εκφραζόταν με την ανάρτηση πανό αλλά και τις περφόρμανς διαμαρτυρίας ακόμη και μπροστά στην πόρτα των μουσείων, ενώ δεν έλειψαν και πιο διακριτικές μέθοδοι αντίδρασης, όπως η συλλογή υπογραφών και η σύνταξη ανοικτών επιστολών από εξέχουσες προσωπικότητες.

Εκτός του συστήματος της τέχνης έθεσαν πέρυσι επίσης οι αντιδράσεις και βρετανικό κολοσσό παραγωγής οπλικών συστημάτων. Και μόνο η παρουσία του ανάμεσα στους χορηγούς της «Μεγάλης Εκθεσης του Βορρά» που πραγματοποιήθηκε στο Νιούκαστλ και στο Γκεϊτσχεντ πέρυσι το καλοκαίρι ήταν αρκετή για να ξεκινήσει ένα κίνημα εκ μέρους των καλλιτεχνών, οι οποίοι απέσυραν τη συμμετοχή τους, με αποτέλεσμα η βιομηχανία όπλων να ανακαλέσει τη χορηγία. Κάτι ανάλογο συνέβη και το 2016 στο Λονδίνο, όταν η Τέιτ αναγκάστηκε να σταματήσει να λαμβάνει χρηματοδότηση από πολυεθνική εταιρεία πετρελαιοειδών παρά την επί 26 χρόνια σταθερή συνεργασία τους υπό τις αποκαλύψεις για τις αρνητικές συνέπειες των δραστηριοτήτων της επιχείρησης στο οικοσύστημα.

Οι κόκκινες γραμμές που θέτουν οι ακτιβιστές έχουν σαφώς ηθικό έρεισμα και ουδείς αμφισβητεί ότι δεν μπορεί μια εταιρεία να βασίζει τα κέρδη της προκαλώντας σοβαρά προβλήματα στην κοινωνία και να επιχειρεί κατόπιν να εξαγνιστεί μέσω μιας πολιτιστικής χορηγίας. Ωστόσο υπάρχουν κι εκείνοι που κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου και εξηγούν πως η πίεση μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την ακύρωση των εκθέσεων και κατά συνέπεια τη λογοκρισία, τρόπον τινά, της καλλιτεχνικής παραγωγής, καθώς δεν μπορεί να φτάσει το μήνυμά της στο ευρύ κοινό. Και δεν παραλείπουν να τονίσουν μια σοβαρή παράμετρο: μπορεί οι καλλιτέχνες ως σύνολο να αντιδρούν στο βρώμικο χρήμα, όμως πολλών έργα βρίσκονται στις συλλογές των συγκεκριμένων ή άλλων επιχειρηματιών με ανάλογη δράση, είτε εν γνώσει τους, είτε πολλές φορές εν αγνοία τους, καθώς οι αγοραπωλησίες γίνονται μέσω θυγατρικών ή υπεράκτιων εταιρειών που κρύβουν την πραγματική ταυτότητα του συλλέκτη. Είναι λοιπόν έτοιμος ο κόσμος της τέχνης να οργανωθεί κατά τέτοιον τρόπο ώστε να είναι ανεξάρτητος από οποιαδήποτε δέσμευση και κατά συνέπεια ελεύθερος, όσο ελεύθερος μπορεί να του επιτρέπουν οι κοινωνικές συνθήκες ή θα εξαντληθεί σε αντιδράσεις – πυροτεχνήματα;