Η απόβαση στη Σμύρνη και η Μικρασιατική Εκστρατεία

Η απόβαση του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη θεωρείται πως προέκυψε από τη συμμαχική εντολή των αρχών Μαΐου 1919 καθώς οι Βρετανοί, οι Γάλλοι και οι Αμερικανοί ήθελαν να αποτρέψουν την εξάπλωση της ιταλικής ζώνης επιρροής στη Μικρά Ασία. Στην πραγματικότητα το θέμα είχε τεθεί σε κίνηση στο τέλος του 1914. Ηταν συνέπεια κυρίως της αλλαγής της βρετανικής στρατηγικής και δευτερευόντως ελληνικής απόφασης. Tον Νοέμβριο του 1914, μετά την έξοδο των Νεότουρκων στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων, δηλαδή της Γερμανίας και της Αυστροουγγαρίας, το δόγμα της ακεραιότητας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που είχαν ακολουθήσει οι Βρετανοί για έναν αιώνα είχε ξεπεραστεί. Το Λονδίνο απέβλεπε πλέον στην εξασφάλιση μιας ζώνης επιρροής στην Εγγύς και τη Μέση Ανατολή στηριζόμενο και στην Ελλάδα, η οποία γινόταν πλέον αντιληπτή ως ένα ανερχόμενο χριστιανικό κράτος χρήσιμο στην προσπάθεια απώθησης στα ενδότερα της Ασίας του τουρκικού έθνους που δεν εθεωρείτο μέρος του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Υπήρχε εξάλλου και μια επιχειρησιακή σκοπιμότητα για την προώθηση αυτού του σχεδίου στο τέλος του 1914. Η Βουλγαρία παρέμενε ακόμα ουδέτερη. Ετσι σε μια προσπάθεια προσέλκυσής της στο πλευρό της Εγκάρδιας Συνεννόησης, δηλαδή της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας, οι Βρετανοί και οι σύμμαχοί τους απέβλεψαν στην παροχή στη Σόφια ανταλλαγμάτων στα Βαλκάνια. Στο πλαίσιο αυτό, για την Ελλάδα δεν απέμενε παρά η εδαφική επέκταση στη Μικρά Ασία. Συνεπώς η ιδέα ήταν βρετανική, αλλά ο Βενιζέλος την ενστερνίστηκε και την κατέστησε κεντρικό άξονα της αλυτρωτικής του πολιτικής. Η Σμύρνη και η ενδοχώρα της ήταν πλούσια, ο ελληνισμός θα προστατευόταν από τις διώξεις των Νεότουρκων και η επέκταση στη Μικρά Ασία θα προσέδιδε στην Ελλάδα γεωπολιτική βαρύτητα και ισχύ. Αυτό όμως με την προϋπόθεση ότι επρόκειτο για ένα πραγματοποιήσιμο σχέδιο. Αντιρρήσεις θα εξέφραζε ως προς αυτό το σημείο ο Ιωάννης Μεταξάς, αντισυνταγματάρχης τότε αλλά ιθύνων επιτελικός νους τού υπό διαμόρφωση αντιβενιζελισμού. Η Μικρά Ασία, τόνιζε, δεν διέθετε ένα φυσικό όριο στο οποίο θα μπορούσε να εγκαταστήσει μια αμυντική γραμμή ο ελληνικός στρατός. Ο ελληνικός πληθυσμός εξάλλου ήταν πυκνός μόνο στη Σμύρνη και στα παράλια και όχι στην ενδοχώρα. Το θέμα παραμερίστηκε το 1915 λόγω της πολιτικής τής ουδετερότητας την οποία ακολούθησε ο βασιλιάς Κωνσταντίνος και ο αντιβενιζελισμός. Εως το τέλος του πολέμου, το 1918, θα ανέκυπτε μάλιστα και ένας ανταπαιτητής, η Ιταλία, καθώς η Εγκάρδια Συνεννόηση είχε υποσχεθεί τη Σμύρνη, ένα μεγάλο μέρος της Ιωνίας στη Ρώμη, χωρίς να έχει και την πρόθεση να εκπληρώσει την υπόσχεσή της.

Το θέμα θα ανέκυπτε για την Ελλάδα και πάλι στις αρχές του 1919, μετά το τέλος του πολέμου. Η ροπή του Βενιζέλου προς τη Μικρά Ασία ενισχυόταν από τον βρετανό πρωθυπουργό Λόιντ Τζορτζ, αλλά και την πεποίθηση που είχε σχηματιστεί ότι αυτός ήταν ο μόνος τρόπος για την επιβίωση του Ελληνισμού μετά την εμπειρία της Γενοκτονίας των Αρμενίων από τους Νεότουρκους. Ηδη στο πρώτο τρίμηνο του 1919, και πριν από τη λήψη της συμμαχικής απόφασης για απόβαση του ελληνικού στρατού στην Ιωνία, οι υποεπιτροπές που προετοίμαζαν τις συνθήκες ειρήνης συζητούσαν την παραχώρηση της ζώνης της Σμύρνης στην Ελλάδα. Παρά ταύτα, η μικρασιατική εμπλοκή εξαρτήθηκε από δύο παράγοντες οι οποίοι, όπως προέκυψε από την εξέλιξη των πραγμάτων, είχαν περιορισμένη μόνο ισχύ: την αδυναμία του τουρκικού παράγοντα που αποδείχθηκε παροδική και την ικανότητα της Βρετανικής Αυτοκρατορίας να διαπλάσει κατά βούληση τον μεταπολεμικό χάρτη, κάτι που αποδείχθηκε υπερβολικά αισιόδοξο.

Δραγούμης, Γούναρης, Μεταξάς

Το 1919 ο αντιβενιζελισμός παρέμενε στην πλειοψηφία του επιφυλακτικός έναντι του μικρασιατικού εγχειρήματος, αν και σημαντικοί παράγοντες, όπως ο Νικόλαος Στράτος και ο Νικόλαος Καλογερόπουλος, ήταν ένθερμοι θιασώτες της επέκτασης προς τη Μικρά Ασία. Ο Ιων Δραγούμης όμως, που δεν ήταν προσκολλημένος στην εδαφική μορφή της Μεγάλης Ιδέας, ήταν διατεθειμένος να εξετάσει το ενδεχόμενο εφαρμογής ενός υπό διεθνή εγγύηση συστήματος προστασίας των δικαιωμάτων όσων Ελλήνων θα παρέμεναν εκτός των ορίων του ελληνικού κράτους. Ο Δημήτριος Γούναρης, αν και δεν ήταν αντίθετος επί της αρχής, δεν πίστευε ότι οι Σύμμαχοι θα υποστήριζαν τον Βενιζέλο ώς το τέλος. Μεταστράφηκε τον Μάιο του 1920, όταν ανακοινώθηκαν οι όροι των Συμμάχων που επρόκειτο να αποτελέσουν το πλαίσιο της συνθήκης των Σεβρών. Τότε θεώρησε ότι το όραμα της Ιωνίας ήταν πραγματοποιήσιμο και ότι η μέλλουσα αντιβενιζελική κυβέρνηση έπρεπε να ευθυγραμμιστεί με τη βρετανική πολιτική προκειμένου να κυβερνήσει ανενόχλητη. Προφανές είναι ότι τελούσε υπό το κράτος της ανησυχίας για την πιθανότητα συμμαχικής επέμβασης κατά το προηγούμενο του 1917 και απέβλεπε στην αποτροπή της επανάληψής της εάν επικρατούσε στις επερχόμενες εκλογές ο αντιβενιζελισμός. Μόνο ο Μεταξάς παρέμεινε έως το τέλος αντίθετος στην ελληνική εμπλοκή στη Μικρά Ασία. Ακριβώς στη φάση αυτή η Μικρασιατική Εκστρατεία θα προσέκρουε σε ανυπέρβλητες δυσκολίες. Η γαλλική πολιτική άρχισε να μεταβάλλεται καθώς οι Βρετανοί είχαν κερδίσει πολύ περισσότερα από τους Γάλλους στη Μέση Ανατολή, ενώ οι Ιταλοί τόνιζαν ότι η ελληνική πλευρά δεν έπρεπε να αναμένει ενίσχυση για την επιβολή των όρων της Συνθήκης των Σεβρών. Τον Ιούνιο του 1920 ο ελληνικός στρατός υποχρεωνόταν να προελάσει εκτός της ζώνης της Σμύρνης προκειμένου να καταδιώξει άτακτες δυνάμεις τούρκων εθνικιστών. Παρά το γεγονός ότι το κίνημα του Κεμάλ δεν διέθετε ακόμα στρατιωτική δύναμη άξια λόγου, ήταν σε θέση να κερδίσει υποστήριξη μεταξύ των τούρκων προκρίτων και χωρικών. Παρά την εύκολη προέλαση έως το Ουσάκ, η ελληνική στρατιωτική ηγεσία θα κατέληγε στο συμπέρασμα ότι ενδεχομένως θα χρειαζόταν να προελάσει έως και την Αγκυρα προκειμένου να υποκύψουν οι τούρκοι εθνικιστές, οι οποίοι υποχωρούσαν παρασύροντας τους Ελληνες στα βάθη της Ανατολίας. Ο σχετικός στρατιωτικός σχεδιασμός είχε αποτυπωθεί στο ελληνικό επιτελείο στο τέλος Αυγούστου του 1920. Στο σημείο αυτό χειροτέρευαν ακόμα περισσότερο οι στρατηγικές παράμετροι του προβλήματος, καθώς η Αρμενία θα διαμελιζόταν μεταξύ τούρκων εθνικιστών και Μπολσεβίκων, οι οποίοι βρίσκονταν σε διαδικασία προσέγγισης, θεωρώντας κοινό αντίπαλό τους τους Δυτικούς στη βάση του αντι-ιμπεριαλισμού. Ταυτόχρονα στην Ελλάδα, ενόψει και των εκλογών του Νοεμβρίου του 1920, το εκλογικό σώμα επιθυμούσε την απεμπλοκή προκειμένου να επιστρέψουν στις εστίες τους οι στρατευμένοι. Αν και ο αντιβενιζελισμός δεν υιοθέτησε κεντρικά το σύνθημα της αποστράτευσης στο επίπεδο των επαρχιών, δεν διέψευδε την προσδοκία ότι αυτή επίκειτο σε περίπτωση εκλογικής νίκης του.

Οι εκλογές του 1920, αν και είχαν ασφαλώς κάποια βαρύτητα για την εξέλιξη της εκστρατείας, δεν είχαν τόσο αποφασιστική σημασία όσο ισχυρίστηκαν οι Φιλελεύθεροι. Η γαλλική πολιτική είχε ήδη αρχίσει να μεταβάλλεται πριν από την επάνοδο του Κωνσταντίνου στην Ελλάδα. Η βρετανική κυβέρνηση από την πλευρά της ενθάρρυνε τους αντιβενιζελικούς να συνεχίσουν την εκστρατεία στη Μικρά Ασία, αν και δεν ενίσχυσαν την ελληνική προσπάθεια. Πρέπει όμως να σημειωθεί ότι ήδη πριν από την εκλογική ήττα του Βενιζέλου οι συμμαχικές κυβερνήσεις ήταν φειδωλές στην παροχή βοήθειας. Ο Βενιζέλος λίγες μόνο βδομάδες πριν από τις εκλογές είχε ζητήσει από τον Λόιντ Τζορτζ υλική βοήθεια, αλλά και ενδεχομένως ενίσχυση σε έμψυχο δυναμικό ώστε να αναλαμβανόταν μείζων επιχείρηση επιβολής των όρων της Συνθήκης των Σεβρών. Είναι εξαιρετικά αμφίβολο εντούτοις ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να απαγκιστρωθεί από τη Μικρά Ασία με οποιαδήποτε κυβέρνηση, αν και ήταν πλέον προφανές ότι το εγχείρημα υπερέβαινε τις οικονομικές, στρατιωτικές και διπλωματικές δυνατότητες του ελληνικού κράτους. Η Ελλάδα ήταν μια αγροτική κατά βάση χώρα, με χαμηλό συναλλαγματικό απόθεμα, η ισχνή βιομηχανία της ήταν αδύνατο να υποστηρίξει πολεμική προσπάθεια αυτής της κλίμακας, η πολιτική τάξη και η κοινωνία ήταν βαθύτατα διαιρεμένες και τα διπλωματικά ερείσματα της χώρας εξασθενούσαν ενόψει της μεταβαλλόμενης στρατηγικής κατάστασης. Το τουρκικό εθνικιστικό κίνημα άρχισε να ενισχύεται, οι Σύμμαχοι δεν μπορούσαν να υπερβούν τις διαφορές τους και να καταλήξουν σε μια κοινή φόρμουλα διευθέτησης του προβλήματος και ο ελληνικός στρατός αλλά και το ελληνικό κράτος γενικότερα έφθασαν στα ακραία όρια της αντοχής τους με την επίθεση στον Σαγγάριο το 1921. Οταν έναν χρόνο μετά, τον Αύγουστο του 1922, ο Κεμάλ εξαπέλυσε την τελική επίθεσή του, θα αντιμετώπιζε έναν εξαντλημένο στρατό και ένα επίσης εξαντλημένο κράτος. Η ήττα θα σήμαινε τον ξεριζωμό του Ελληνισμού από τις εστίες του.

Ο Σωτήρης Ριζάς είναι διευθυντής Ερευνών στο Κέντρο Ερευνας Ιστορίας Νεότερου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών. Το κείμενο είναι περίληψη της ομιλίας του σε εκδήλωση του Κέντρου Ελληνικής και Διεθνούς Ιστορίας (ΚΕΔΙΣ) του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και του OffLine Post στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών στις 10 Μαΐου 2019