Η αντιδραστική καπηλεία {CR}της «προόδου»

Οταν ο Χένρι Κίσιντζερ ρώτησε τον κινέζο πρωθυπουργό Τσου Ενλάι πώς αποτιμά τη Γαλλική Επανάσταση, εκείνος απάντησε «είναι ακόμη πολύ νωρίς για να κρίνουμε». Είχαν περάσει μόλις 180 χρόνια από την πτώση της Βαστίλλης. Διπλωματική υπεκφυγή; Eνδεχομένως. Πάντως, το νόημα της επισήμανσης είναι ότι απαιτείται χρόνος για να κριθεί ένα ιστορικό γεγονός. Δεν μπορεί να κριθεί κατά τη στιγμή της εκδήλωσής του.

Γι’ αυτό και είναι εξαιρετικά δύσκολο να οριστεί η έννοια της προόδου. Συνήθως εμφανίζεται ως αντίθετο της συντήρησης. Η συντήρηση προσδιορίζεται εύκολα ως η προσπάθεια διατήρησης αυτού που ήδη υπάρχει. Ωστόσο, πρόοδος δεν είναι απλώς η κατάργηση αυτού που υπάρχει. Και αυτό επειδή η πρόοδος δεν περιορίζεται στην αλλαγή, αλλά προϋποθέτει τη θετική αποτίμηση της αλλαγής. Για να αποδώσουμε όμως τον χαρακτηρισμό «προοδευτική» σε μιαν αλλαγή, πρέπει προηγουμένως να έχουμε συμφωνήσει ως προς το ποια είναι η θετική κατεύθυνση του ανθρώπου και της Ιστορίας.  Αν συμφωνήσουμε ότι υπάρχει μια τέτοια πορεία, η οποία σε γενικές γραμμές οδηγεί από το Α στο Β, τότε μπορούμε να πούμε ότι καθετί που επιταχύνει αυτήν την πορεία έχει θετικό πρόσημο και άρα μπορεί να ονομαστεί προοδευτικό. Απεναντίας, ό,τι εξυπηρετεί την παραμονή στην κατάσταση Α είναι συντηρητικό.

Ακόμη, όμως, κι αν συμφωνήσουμε ως προς τα γενικά χαρακτηριστικά της κατεύθυνσης, υπάρχουν άλλοι παράγοντες που δυσχεραίνουν την εξαγωγή συμπεράσματος. Μια αλλαγή που κατευθύνεται προς το «σωστό», αλλά έρχεται πρόωρα ή εμφανίζεται σε τόπο όπου οι άνθρωποι δεν την επιθυμούν, είναι «καλή» ή «κακή»; Μπορούμε να τη θεωρήσουμε προοδευτική επειδή ενδεχομένως, αν και πρόωρη και εξ αυτού καταδικασμένη σε αποτυχία, προετοιμάζει το έδαφος για το μέλλον. Ωστόσο, αν είναι πολύ δραστική και άκαιρη, ίσως τελικά επιβραδύνει την επιδιωκόμενη αλλαγή, επειδή θα καταστήσει τους ανθρώπους επιφυλακτικούς προς αυτό που ίσως έμοιαζε καλοδεχούμενο στο μέλλον. Σε αυτή την περίπτωση, η ίδια αυτή η «προοδευτική» αλλαγή έχει πρακτικά καθυστερήσει την πρόοδο. Αρα δεν μπορεί να ονομάζεται προοδευτική. Ο χρόνος είναι αυτός που αποδίδει το ιστορικό πρόσημο. Αυτό είναι το νόημα της παρατήρησης του Τσου Ενλάι, που απλουστεύει έτσι τη μυστικιστική διδασκαλία του Χέγκελ: όταν η φιλοσοφία βάφει το γκρίζο της, μια μορφή ζωής έχει πια πεθάνει· η γλαύκα της Αθηνάς πετά πάντα το σούρουπο.

Πολιτισμοί και κοινωνίες που δεν έχουν βάθος και η γέννησή τους τοποθετείται πριν από τρεις – τέσσερις αιώνες, όπως ο αμερικανικός, τον οποίο εξέφραζε ο Κίσιντζερ, μετρούν τον χρόνο βιαστικά. Αντίθετα, ο χρόνος σε πολιτισμούς όπως ο κινεζικός – και, βεβαίως, ο ελληνικός – γίνεται αντιληπτός με διαφορετικό τρόπο.

Ακόμη λοιπόν κι αν συμφωνήσουμε ως προς τα γενικά χαρακτηριστικά της ανθρώπινης πορείας μέσα στον χρόνο, αυτό δεν επαρκεί για να γνωρίζουμε κάθε φορά με ακρίβεια τον προοδευτικό ή συντηρητικό χαρακτήρα μιας πράξης. Παρά ταύτα, τον περασμένο αιώνα επικράτησε μια παρανόηση. Σύμφωνα με τη μαρξική προφητεία ο κόσμος πορεύεται από τον καπιταλισμό στον σοσιαλισμό, δηλαδή από την ιδιωτική κατοχή των μέσων παραγωγής αγαθών στην κοινωνική κατοχή των μέσων παραγωγής αγαθών. Αυτή η αντίληψη οδήγησε στην ταύτιση της Αριστεράς με την πρόοδο, ενώ οι άλλες πολιτικές θεωρήσεις κρίθηκαν συντηρητικές, επειδή δεσμεύουν την ανθρωπότητα σε ξεπερασμένες μορφές συνύπαρξης.

Σήμερα, απελευθερωμένοι από την αλαζονική παγίδα του επείγοντος που έστησαν οι θετικιστές και υλιστές του 19ου αιώνα, κατανοούμε ότι δεν υπάρχει προδιαγεγραμμένη πορεία του κόσμου. Αυτός πορεύεται με ασυνέχειες και όχι ευθύγραμμα προς έναν προσδιορισμένο σκοπό, που δήθεν διέκριναν οι σοφοί στο σκοτάδι της Ιστορίας. Δεν είναι ανάξιο συντήρησης καθετί που υπάρχει. Δεν είναι κάθε αλλαγή εξ ορισμού προοδευτική.

Τα τελευταία χρόνια στην Ευρώπη αναδεικνύεται ότι, αντίθετα με τις πεποιθήσεις φιλελεύθερων οικονομιστών και μαρξιστών μελλοντολόγων, οι κοινωνίες δείχνουν μεγαλύτερη προθυμία για τη συντήρηση υφιστάμενων θεσμών, παρά για την καθολική ανατροπή τους: η απώλεια εθνικής και λαϊκής κυριαρχίας προς όφελος ενός απρόσωπου κεντρικού μηχανισμού, η εκμετάλλευση του κοινωνικού κράτους από τρίτους εις βάρος όσων το έχτισαν με τον μόχθο τους, η επικράτηση του δικαιωματισμού και της πολιτικής ορθότητας ενάντια στη λογική και τη σοβαρότητα δεν στηρίζονται σε ψευδείς ειδήσεις: είναι εύλογες, ορθολογικές διαπιστώσεις.

Σε αυτές τις εύλογες επισημάνσεις πατούν οι δημαγωγοί κάθε απόχρωσης και τις μεγεθύνουν με την παραπλάνηση, την έξαρση και την καταγγελία για να στρέψουν τους πολίτες προς καθολική άρνηση του ευρωπαϊκού εγχειρήματος. Επομένως, το καλύτερο αντίδοτο σε αυτό το δηλητήριο θα ήταν η κατανόηση από πλευράς της πολιτικής των πραγματικών αναγκών και επιθυμιών των πολιτών και η έκφρασή τους.

Πρώτη αναγκαία συνθήκη γι’ αυτήν την κατανόηση είναι η αποσύνδεση της Αριστεράς από την έννοια της προόδου. Πολλές μαρξογενείς αντιλήψεις όχι απλώς δεν είναι προοδευτικές, αλλά είναι παντελώς οπισθοδρομικές, επειδή βασίζονται σε μια εσφαλμένη θεωρία για έναν κόσμο, ο οποίος δεν υπάρχει πια: μιλούν για πολεμικά πλοία και εννοούν τριήρεις, μας καλούν να θυσιαστούμε, αναζητώντας τη λύση στο πρόβλημα του σταφυλόκοκκου, ενώ ήδη έχουμε στα χέρια μας την πενικιλίνη. Δεύτερη αναγκαία συνθήκη είναι η αποσύνδεση της έννοιας της συντήρησης από τη μομφή της οπισθοδρόμησης. Μια πολιτεία για να είναι ελεύθερη οφείλει να είναι αυτόνομη, αυτόδικη και αυτοτελής. Αυτή τη ρήτρα θέτει ο Περικλής στον «Επιτάφιο». Πρόκειται δηλαδή για μια αρχαία αντίληψη. Ωστόσο, δεν υπάρχει τίποτα πιο προοδευτικό από τη συντήρησή της. Αυτή θα μπορούσε να γίνει φάρος για μια ευρωπαϊκή συνομοσπονδία ανεξάρτητων πολιτειών. Αλλά, βέβαια, ο κυρίαρχος αριστερός «προοδευτισμός» και οι ταλιμπάν της πολιτικής ορθότητας θα καταδίκαζαν τον Περικλή ως αντιδραστικό και σεξιστή. Εχει αυτό το ασυγχώρητο «ανδρών επιφανών» να τον βαραίνει…

Ο Γιώργος Ν. Πολίτης είναι επίκουρος καθηγητής Κοινωνικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συγγραφέας του βιβλίου «Εξουσιαστική Αριστερά και η κρυφή γοητεία της ανοησίας», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια