Απόπειρα φιλοσοφικού θεάτρου

νθρωποι, καθισμένοι στα γραφεία τους, φορώντας μάσκες, χτυπούν μηχανικά τη γραφομηχανή τους. Με κινήσεις αυτοματοποιημένες, ντυμένοι ομοιόμορφα, σαν να υπακούν σε νόμους και κανόνες παραπέμπουν ευθέως στις αλλοτριωμένες φιγούρες της παγκόσμιας σημερινής κοινωνίας. Στο βάθος της σκηνής, μια μεγάλη οθόνη, πάνω στην οποία προβάλλονται εικόνες της φύσης (με καλύτερη τα νερά που τρέχουν στην τελευταία σκηνή), κυρίως, και μερικά από τα θέματα-ερωτήματα της παράστασης.

Τι είναι φιλοσοφία; Με αυτήν την απορία αρχίζει και η «Γκέμμα» που βασίζεται στο ομότιτλο βιβλίο – φιλοσοφικό έργο του Δημήτρη Λιαντίνη. Και μαζί με την απορία γεννάται, αυτομάτως, σχεδόν, το ερώτημα, αν και πώς η φιλοσοφία μπορεί να γίνει παράσταση. Γιατί αυτό επιχειρεί να κάνει διασκευάζοντας την «Γκέμμα» ο Πάνος Αγγελόπουλος, που υπογράφει και τη σκηνοθεσία της θεατρικής προσαρμογής.

«Ο στοχασμός του ανθρώπου πάνω στο φαινόμενο του θανάτου», είναι η από σκηνής απάντηση. «Μια μελέτη θανάτου πάνω στον θάνατο, τον δικό μου θάνατο»…

Η παράσταση στο Βρετάνια έχει τα χαρακτηριστικά ενός θεατροποιημένου αναλογίου, μιας οργανωμένης ομαδικής απαγγελίας, με κάποιες, λίγες, εμβόλιμες σκηνές «δράσης» (Σωκράτης – Αλκιβιάδης, Σόλων – Κροίσος). Μοιρασμένο στους ηθοποιούς του θιάσου, το κείμενο με τους φιλοσοφικούς στοχασμούς του Λιαντίνη γίνεται η πρώτη ύλη για αυτή την απόπειρα θεατροποίησης. Με μια διάθεση μυσταγωγικής ατμόσφαιρας, που θα ήθελε να παραπέμπει στα Ελευσίνια Μυστήρια, με τη μουσική και την κίνηση ως αρωγό στην όλη προσπάθεια, η «Γκέμμα» παραμένει μια ζωντανή ανάγνωση και δεν μετατρέπεται σε θεατρική παράσταση. Ο έρωτας, ο θάνατος, ο θεός, η αιωνιότητα έρχονται και ξανάρχονται ως ερωτήματα και απορίες. Μαζί με την αναζήτηση για το νόημα της ζωής. Ο τρόπος και τα μέσα που χρησιμοποιεί ο Πάνος Αγγελόπουλος γι’ αυτή την «περιπέτεια» δεν διαθέτουν πρωτοτυπία, δεν αποτελούν πρόταση. Την ίδια όμως στιγμή επιτρέπουν στον θεατή που ενδιαφέρεται να ακούσει και να μοιραστεί τον λόγο και τους φιλοσοφικούς στοχασμούς του Δημήτρη Λιαντίνη, να το κάνει. Παράλληλα είναι σαφής η «πίστη» που εκφράζουν μέσα από το παίξιμό τους οι ηθοποιοί: Με πάθος και ένταση, με την αίσθηση ότι «φιλοσοφούν», συμμετέχουν σ’ αυτό το ομαδικό σκηνικό μάθημα, που όμως χρησιμοποιεί ξεπερασμένες μεθόδους.

Ο Νίκος Καλογερόπουλος ξεχωρίζει ως φιγούρα, καθώς ταυτίζεται με ιδέες και πρόσωπα, σε μια προσπάθεια του σκηνοθέτη να μεταλαμπαδεύσει το πνεύμα του Λιαντίνη. Με τον λόγο του Νίτσε έρχεται και ο επίλογος, το τέλος.

Ο Δημήτρης Λιαντίνης (1942-1998) ήταν μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα, μοιρασμένη ανάμεσα στον μελετητή της Αρχαίας Ελλάδας (πανεπιστημιακός, συγγραφέας, ποιητής, μεταφραστής) και τον ιδιόρρυθμο «σύγχρονο φιλόσοφο». Με την εξαφάνισή του, το καλοκαίρι το 1998 και τις εικασίες γύρω από το πρόσωπό του, απασχόλησε επί μακρόν την κοινή γνώμη. Η ενδεχόμενη αυτοχειρία του, έτσι όπως καταγράφηκε στην επιστολή που άφησε στην κόρη του («φεύγω αυτοθέλητα»), μαζί με την ανεύρεση των οστών του, επτά χρόνια αργότερα, συνέβαλαν στη δημιουργία ενός μύθου γύρω από την ύπαρξή του. Ανάμεσα στα βιβλία του, έναν συνδυασμό φιλοσοφικού στοχασμού και ποίησης, ο Λιαντίνης ξεδίπλωσε τις σκέψεις του για τη ζωή και τον θάνατο.

Η «Γκέμμα» (=το όνομα ενός αστεριού στον ουρανό), έργο γραμμένο το 1997, το τελευταίο που εκδόθηκε όταν ο συγγραφέας ήταν ακόμη εν ζωή, θεωρείται και το σημαντικότερο. Μέσα από τα δεκαέξι αυτόνομα κεφάλαια που εμπεριέχει, ο Λιαντίνης επιχειρεί μια σύνδεση της αρχαιότητας με το σήμερα, μέσα από την ανάγνωση που κάνει ο ίδιος στους μεγάλους στοχαστές.

Το παρασκήνιο της Τρίτης

Οταν το ΥΠΠΟ προχωρά «άμεσα»…

Δύο μήνες (και κάτι) έχουν περάσει από τις δύο διαδοχικές ανακοινώσεις του υπουργείου Πολιτισμού (15/3 & 19/3) για τη μη ανανέωση στις θητείες των επικεφαλής του Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου και του Εθνικού Θεάτρου.

Δύο μήνες (και κάτι) έχουν μεσολαβήσει χωρίς να έχει υπάρξει η παραμικρή σχετική πρωτοβουλία από την υπουργό Μυρσίνη Ζορμπά.

Δύο μήνες (και κάτι) έχουν κυλήσει από τη δέσμευση του ΥΠΠΟ ότι «για παρόμοιες θέσεις εποπτευομένων φορέων, θα προχωρήσει άμεσα σε δημόσια πρόσκληση ενδιαφέροντος, με την πεποίθηση ότι η προκήρυξη διαγωνισμού αποτελεί την καλύτερη εγγύηση αξιοκρατίας, εγγυρότητας, ίσων ευκαιριών και ανανέωσης του καλλιτεχνικού δυναμικού». Προφανώς η έννοια της λέξης άμεσα αποδεινύεται σχετικής σημασίας, ή ακόμα και κενή περιεχομένου. Κι όλο αυτό ενώ αρχές Σεπτεμβρίου πρέπει να έχει αναλάβει ο νέος καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ και, λίγο νωρίτερα, ο αντίστοιχος στο Εθνικό. Η πρώτη σκηνή της χώρας, άλλωστε, ως πολιτιστικός οργανισμός διαρκούς παραγωγής, θα βρεθεί σε ακόμα δυσχερέστερη θέση, καθώς μαζί με την ανάληψη καθηκόντων της νέας ηγεσίας θα πρέπει να αρχίσει να τρέχει και τη σεζόν 2019-2020, όπως (ευτυχώς) θα έχει ήδη σχεδιαστεί και οργανωθεί από τον νυν διευθυντή.

Τι περιμένει λοιπόν το ΥΠΠΟ για να κινηθεί άμεσα; Από τη στιγμή που η πρόσκληση ενδιαφέροντος (ούτε λόγος πια για διεθνή διαγωνισμό) αποτελεί πάγια θέση της υπουργού, γιατί σημειώνεται αυτή η καθυστέρηση; Πώς θα δρομολογηθούν οι διαδικασίες, πότε θα κατατεθούν οι αιτήσεις και πότε θα μελετηθούν, ώστε να προχωρήσουν στις συνεντεύξεις; Ποια θα είναι τα προαπαιτούμενα; Ποιοι θα στελεχώσουν τις σχετικές επιτροπές; Αλήθεια ξέρει κανείς εκεί στο υπουργείο το πλάνο;

Οι βιαστικές κινήσεις δεν θα εξυπηρετήσουν ούτε την ομαλότητα ούτε τη διαφάνεια. Ολη αυτή η αναμονή και η καθυστέρηση για την πολυπόθητητη διαδικασία κινδυνεύει να οδηγήσει τα πράγματα σε αυτοακύρωση, ή ακόμα χειρότερα, σε προχειρότητες: Το φιάσκο και το γρήγορο «κουκούλωμα» ενόψει μιας λύσης ανάγκης παραμονεύει πάντα και καραδοκεί σαν απειλή. Ακόμα κι αν οι προθέσεις είναι αγαστές.

Η διάθεση εκκαθάρισης έγινε σαφής. Καλό θα ήταν να γίνει ακόμα σαφέστερη η διάθεση επανεκκίνησης. Αμεσα; Ναι, άμεσα…