Η Ευρώπη που φοβάται, η Ελλάδα που αποκλίνει

Από πρώτη ματιά, μοιάζει παράδοξο. Λίγο πριν από τις ευρωεκλογές, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι τα δύο τρίτα των πολιτών της Ευρώπης, τάσσονται υπέρ της συμμετοχής των χωρών τους στην Ενωση. Θεωρούν ότι η συμμετοχή ωφέλησε τη χώρα τους. Είναι το μεγαλύτερο ποσοστό θετικών κρίσεων για την Ευρωπαϊκή Ενωση από το 1983! Μα την ίδια στιγμή, οι ίδιες δημοσκοπήσεις προβλέπουν ότι το επόμενο Ευρωκοινοβούλιο θα φιλοξενεί το ισχυρότερο μπλοκ ευρωσκεπτικιστών και ευρωφοβικών βουλευτών από το 1979, από τότε δηλαδή που καθιερώθηκαν οι ευρωεκλογές. Πώς εξηγείται αυτό το παράδοξο;

Μια πρόσφατη, μεγάλη δημοσκόπηση ενός μεγάλου ευρωπαϊκού think tank (ECFR.eu) βοηθά ίσως στην εξήγηση του μυστηρίου. Στο ερώτημα «θεωρείτε πιθανό να διαλυθεί η ΕΕ στα επόμενα 10-20 χρόνια;» η πλειονότητα των πολιτών απαντά θετικά. Το 50% των Γερμανών, το 57% των Ιταλών και των Πολωνών, το 58% των Γάλλων απαντούν πως ναι, θεωρούν πιθανό να διαλυθεί η Ενωση. Ακόμη χειρότερα: ποσοστά που κυμαίνονται από 20% έως 34% δηλώνουν ότι θεωρούν πιθανό το αδιανόητο – να ξεσπάσει πόλεμος μεταξύ χωρών – μελών της Ενωσης!

Οι Ευρωπαίοι φοβούνται, λοιπόν. Στις περισσότερες χώρες, με εξαίρεση τον σκανδιναβικό Βορρά, οι άνθρωποι πιστεύουν ότι έχουν σήμερα λιγότερες οικονομικές ευκαιρίες από ό,τι οι γονείς τους, και τα παιδιά τους θα ζήσουν χειρότερα από τους ίδιους. Σε μια μεγάλη χώρα, όπως η Γαλλία, στο ερώτημα «πώς αισθάνεστε για τη ζωή σας;» η πλειοψηφική απάντηση είναι «φοβάμαι» και η δεύτερη επικρατέστερη «αγχώνομαι». Μα οι Ευρωπαίοι προσλαμβάνουν, επίσης, τον εκτός της ηπείρου μας κόσμο ως απειλή. Οι ΗΠΑ δεν είναι πια σύμμαχος, είναι αντίπαλος σε έναν εμπορικό πόλεμο. Η Ρωσία είναι απειλή, η Κίνα είναι επίφοβος ανταγωνιστής. Είναι ο φόβος που κάνει την Ευρώπη δημοφιλέστερη μεταξύ των κατοίκων της – αφού, ως γνωστόν, μόνον όταν νιώθεις ότι κινδυνεύεις να χάσεις κάτι, εκτιμάς στ’ αλήθεια την αξία του. Κι είναι ο ίδιος φόβος που φουσκώνει τα πανιά των ευρωσκεπτικιστών, αφού οι ευρωπαϊστές στην πολιτική σκηνή δεν έχουν βρει ακόμη τρόπο να συνδεθούν με αυτό το κυρίαρχο αίσθημα, να του προσφέρουν απαντήσεις, να πείσουν ότι προσφέρουν ένα ασφαλέστερο μέλλον, ότι εκπροσωπούν μια «Ευρώπη που προστατεύει».

Αλλά είναι μόνον ο φόβος που κάνει την Ευρώπη και πάλι δημοφιλή στα μάτια των πολιτών της; Μια δεύτερη έρευνα που ήρθε αυτές τις ημέρες στο φως δίνει μια διαφορετική, πιο φωτεινή οπτική γωνία. Η έρευνα αυτή δείχνει ότι η Ευρώπη συγκλίνει περισσότερο απ’ όσο πιστεύουμε. Στα χρόνια της κρίσης, συνηθίσαμε να μιλάμε για τη θρυμματισμένη Ευρώπη, για τα ρήγματα Βορρά – Νότου, Ανατολής – Δύσης, κέντρου – περιφέρειας, για την Ευρώπη των πολλών, διαφορετικών ταχυτήτων. Τα στοιχεία όμως δείχνουν ότι η Ευρώπη μετά την κρίση είναι μια ένωση χωρών που συγκλίνουν πολύ περισσότερο από ό,τι πριν από την κρίση, στους περισσότερους δείκτες – τον ρυθμό αύξησης του κατά κεφαλήν εισοδήματος, την ανεργία, τον πληθωρισμό. Οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, οι Βαλτικές κυρίως, αλλά και χώρες της περιφέρειας όπως η Πορτογαλία και η Μάλτα εμφανίζουν ισχυρούς δείκτες διαρθρωτικής σύγκλισης, τη στιγμή που χώρες του πυρήνα – η Ιταλία και η Γαλλία προπάντων – υποχωρούν. Αλλά και στο πλαίσιο του ατομικού επιπέδου ζωής, των αντιλήψεων, των αξιών, των πολιτικών συμπεριφορών, η Ευρώπη είναι σήμερα πολύ πιο συνεκτική, ομοιογενής από ό,τι το 2007, πριν από την κρίση. Αυτή η τάση, σε ό,τι αφορά τους διαρθρωτικούς δείκτες, ανάγεται στο 2012, στη μεγάλη στροφή που η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα επέβαλε (ή εξέφρασε) στη βασική πολιτική συνταγή αντιμετώπισης της κρίσης.

Η Ευρώπη συγκλίνει, η Ευρώπη φοβάται. Μα σε όλους τους πίνακες, σε όλες τις μετρήσεις, υπάρχει μια εξαίρεση. Μια χώρα που φοβάται περισσότερο και που εξαιρείται από τις τάσεις σύγκλισης: η Ελλάδα. Η Ελλάδα αποκλίνει, όταν οι υπόλοιποι συγκλίνουν – αποκλίνει με ακραίο τρόπο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο σε όλους τους σημαντικούς οικονομικούς δείκτες. Αποκλίνει και στα αισθήματα των πολιτών της. Είναι συντριπτικά μεγαλύτερα στην Ελλάδα τα ποσοστά εκείνων που πιστεύουν ότι έχουν λιγότερες ευκαιρίες από ό,τι οι γονείς τους. Και ένα 70% των Ελλήνων δηλώνει ότι θα είχε περισσότερες ευκαιρίες σε κάποια άλλη ευρωπαϊκή χώρα, παρά στην πατρίδα του – ποσοστό υπερδιπλάσιο από τον μέσο όρο, κατά 20 ποσοστιαίες μονάδες μεγαλύτερο από ό,τι στην επόμενη χώρα, τη Ρουμανία.

Κάποτε, τη δεκαετία του ’90 προπάντων, η σύγκλιση της Ελλάδας με την Ευρώπη ήταν ένα αίτημα που κυριαρχούσε στον πολιτικό λόγο, κινητοποιούσε διεκδικήσεις, προσδιόριζε εκλογικές συμπεριφορές. Ηταν μια εποχή, άλλωστε, κατά την οποία η Ελλάδα εμφάνιζε πραγματικές τάσεις σύγκλισης. Από το 2007 κι ύστερα η Ελλάδα αποκλίνει. Κάτι χειρότερο: έπαψε να πιστεύει ότι έχει νόημα να ελπίζει ή να διεκδικεί τη σύγκλιση. Ισως κάποιος θα έπρεπε να επανεισαγάγει τον όρο ως στόχο, ως φιλοδοξία στον δημόσιο διάλογο, κάποιος να επιχειρήσει να αντισταθεί στην εμπεδωμένη απαισιοδοξία. Ο αυθεντικότερος δείκτης της οποίας είναι, ίσως, η ίδια η προεκλογική καμπάνια των ευρωεκλογών. Τόσο κοντά στα πατροπαράδοτα πελατειακά ήθη της πολιτικής παράδοσης της προευρωπαϊκής Ελλάδας, τόσο μακριά από τα χρόνια της σύντομης εθνικής μας ευρωαισιοδοξίας.