Πανηγύρι της ματαιοδοξίας ή μεγάλο παζάρι;

Εντυπωσιακή, αλλά με τη συνταγή του πυροτεχνήματος, δεν κατάφερε να κερδίσει τους πρώτους – και πιο δύσκολους – επισκέπτες της. Υπερβολικές ως προς το μέγεθος εγκαταστάσεις, εικόνες που δύσκολα κρατούσαν το βλέμμα, ήχοι τόσο δυνατοί και επίμονοι που κατέληγαν να είναι απωθητικοί συνθέτουν ένα τοπίο συχνά αμήχανο, έτσι ώστε τα έργα εκείνα που αγγίζουν βαθύτερες χορδές να μοιάζουν σχεδόν αταίριαστα με το υπόλοιπο σύνολο.

Κι αν η συνολική εικόνα της κεντρικής έκθεσης της φετινής, 58ης Μπιενάλε της Βενετίας, θα έλεγε κάποιος πως επιχείρησε να ταιριάζει με όλο εκείνο το πανηγύρι ματαιοδοξίας, κιτς, προβολής και επίδειξης πλούτου, υπεροχής και σνομπισμού που διακρίνει το ειδικό κοινό από όλο τον κόσμο που σπεύδει στα προεγκαίνια, το περιτύλιγμα φέτος άφησε έκθετο το περιεχόμενο. Διότι τα κότερα που κρύβουν τη θέα προς το Μεγάλο Κανάλι μπορούσαν να μετρηθούν στα δάχτυλα του ενός χεριού. Τα πάρτι ήταν λιγότερα. Οι καλλιτέχνες, κριτικοί τέχνης, επιμελητές, διευθυντές μουσείων, γκαλερίστες, έμποροι, σύμβουλοι και πάσης φύσεως διαμεσολαβητές, συλλέκτες και δημοσιογράφοι που σπεύδουν να κάνουν το πέρασμά τους από τους Κήπους και το Αρσενάλε – τους δύο βασικούς εκθεσιακούς χώρους της κεντρικής έκθεσης που επιμελήθηκε ο αμερικανός Ραλφ Ρούγκοφ υπό τον τίτλο «Είθε να ζούμε σε ενδιαφέροντες καιρούς» – πέντε ημέρες πριν από το ευρύ κοινό (το οποίο έχει στη διάθεσή του έξι μήνες καθώς τόση είναι η διάρκεια της έκθεσης) ήταν σαφώς λιγότεροι σε σύγκριση με άλλες χρονιές. Και από την όλη διοργάνωση, η οποία θεωρείται μία από τις σημαντικότερες, μεγαλύτερες και σαφώς πιο επιδραστικές παγκοσμίως, για τον εικαστικό κόσμο, έμοιαζε να λείπει ο ενθουσιασμός.

Εκείνες που επιχειρήθηκε να μην είναι απροκάλυπτες τρόπον τινά φέτος ήταν οι εμπορικές συναλλαγές. Κι αυτό διότι πλέον είχαν να αρχίσει να μην κρατούνται ούτε τα προσχήματα που ίσχυαν στις προηγούμενες διοργανώσεις με αποτέλεσμα δίπλα στα ονόματα των καλλιτεχνών να αναγράφονται κι εκείνα των γκαλερί που τους εκπροσωπούν. Προς διασκέδαση των εντυπώσεων μάλιστα φέτος επελέγη να επενδυθούν τα παλιά νεώρια – το Αρσενάλε – με άβαφο κόντρα πλακέ ώστε επ’ ουδενί ο χώρος να παραπέμπει αισθητικά σε γκαλερί ή φουάρ (εμπορική έκθεση τέχνης). Αναγνωρίζοντας το πρόβλημα ο πρόεδρος της Μπιενάλε Πάολο Μπαράτα τόνισε μάλιστα ότι «η έκθεση θα πρέπει να είναι ανεξάρτητη από εμπορικές δεσμεύσεις, να διέπεται από τους ίδιους κανόνες που ισχύουν σε ένα μουσείο» και ότι «δεν πρέπει να πέσουμε στην παγίδα να παρασυρθούμε από την αγορά». Κάτω από το τραπέζι ωστόσο πολλοί είναι εκείνοι που αντιμετωπίζουν τη μεγάλη εικαστική γιορτή που καταγράφει τις τελευταίες τάσεις της σύγχρονης τέχνης ως ένα ατελείωτο παζάρι. Τόσο δίπλα σε έργα που φιλοξενούνται στην κεντρική έκθεση όσο και σε εθνικά περίπτερα οι γκαλερίστες στέκονται διακριτικά καθώς γνωρίζουν πότε θα περάσουν οι μεγάλοι συλλέκτες που ενδέχεται να ενδιαφερθούν για τους καλλιτέχνες τους. Με μια ταμπλέτα ανά χείρας είναι έτοιμοι να δείξουν κι άλλες δουλειές στους ενδιαφερόμενους ώστε να ακολουθήσει ένα ραντεβού σε κάποια από τις πολυτελείς σουίτες των ξενοδοχείων της Βενετίας και το κλείσιμο κάποιας συμφωνίας. Ακόμη όμως και οι έμποροι τέχνης που δεν είναι παρόντες βρίσκονται σε εγρήγορση και απαντούν εν ριπή οφθαλμού σε ηλεκτρονικά μηνύματα ενδιαφερομένων που ζητούν τιμές για τα εκτεθειμένα ή άλλα έργα των καλλιτεχνών που συμμετέχουν στην Μπιενάλε.

Η πίεση των συλλεκτών

Η μεγαλύτερη παγκόσμια εικαστική σκηνή, βεβαίως, προσφέρεται επίσης και για την προβολή και καθιέρωση καλλιτεχνών, όπως και για την αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για το έργο άλλων. Οι συλλέκτες δε συχνά ασκούν πιέσεις στους εκάστοτε καλλιτεχνικούς διευθυντές ευθέως ή μέσω των γκαλερί που συνεργάζονται ώστε να συμπεριλάβουν στην έκθεση καλλιτέχνες έργα των οποίων διαθέτουν στις συλλογές τους, ώστε να βρίσκονται τα συγκεκριμένα ονόματα στο επίκεντρο του διεθνούς ενδιαφέροντος και να διατηρούνται οι μετοχές τους στην αγορά της τέχνης τουλάχιστον σταθερές.

Κι αν η κεντρική έκθεση σε μεγάλο ποσοστό απογοήτευσε τους επισκέπτες, πολλά από τα εθνικά περίπτερα επίσης επιστράτευσαν τον εντυπωσιασμό για να κεντρίσουν το ενδιαφέρον, ο οποίος σε ορισμένες περιπτώσεις εξαντλήθηκε στη δημιουργία συνθηκών πολύωρης αναμονής – π.χ. Γαλλία και Βρετανία. Τις πρώτες ημέρες της 58ης Μπιενάλε κατάφεραν να συζητηθούν. Το γαλλικό περίπτερο με τις ατελείωτες ουρές, όπου η Λορ Προυβόστ καλούσε τους επισκέπτες να μπουν από την πίσω πόρτα, να προσπεράσουν βουναλάκια από χώμα και να περπατήσουν σε ένα μολυσμένο ποτάμι από γυαλί για να καταλήξουν στα σωθικά ενός χταποδιού για να παρακολουθήσουν το πολύγλωσσο βίντεό της. Η συμμετοχή του πολυβραβευμένου Αλεξάντερ Σοκόρουφ στο εθνικό περίπτερο της Ρωσίας όπου δίνει ζωή μέσα από τρισδιάστατα γλυπτά στο έργο του Ρέμπραντ «Ασωτος Υιός» πλαισιωμένο με εξαιρετικά κινηματογραφικά παιχνίδια με κάτοπτρα, αλλά και προβολές που παραπέμπουν σε σημερινές εμπόλεμες ζώνες. Το περίπτερο της Δανίας με το ποιητικό ασπρόμαυρο βίντεο της Λαρίσα Σανσούρ όπου σε δυο οθόνες αναπτύσσεται ένας διάλογος ανάμεσα σε μια νέα γυναίκα και μια ηλικιωμένη, όπου η πρώτη μοιράζεται με τη δεύτερη αναμνήσεις και αισθήσεις από τη ζωή στη Γη παρά το γεγονός ότι έχει ζήσει όλη της ζωή σε ένα υπόγειο καταφύγιο. Η πολωνική συμμετοχή του Ρόμαν Στάνζακ, που αναποδογύρισε ένα αεροπλάνο παρουσιάζοντας το μέσα έξω, όπως βέβαια και η τεχνητή παραλία μέσα σε μια παλιά αποθήκη του Ναυτικού που έστησε η Λιθουανία και απέσπασε την ανώτατη διάκριση της διοργάνωσης, τον Χρυσό Λέοντα. Ομως τελικά η 58η Μπιενάλε φαίνεται πως δεν θα λήξει επικοινωνιακά ως πυροτέχνημα που άντεξε στον αέρα για μία περίπου εβδομάδα, όσο διαρκεί και η δημοσιογραφική κάλυψη των εγκαινίων, παρά το γεγονός ότι δεν κατάφερε να έχει συνοχή και στιβαρό πολιτικό στίγμα – αν και επιχείρησε να ασχοληθεί και με τον ρατσισμό και τα ατομικά δικαιώματα και τη φίμωση των ελεύθερων φωνών και τα fake news και την οικολογική καταστροφή – όπως η προ τετραετίας διοργάνωση του προσφάτως θανόντος Οκούι Ενβέζορ.

Η βάρκα της Λαμπεντούζα

Η επιλογή όμως να παρουσιαστεί από τον Σουηδοϊσλανδό Κριστόφ Μπούχεν έξω από το Αρσενάλε το πλεούμενο που παρέσυρε στον θάνατο έως και 1.100 μετανάστες από Λιβύη είναι εκείνη που κρατά το θέμα ψηλά στην επικαιρότητα.

Οσο περνούν οι μέρες μάλιστα όλο και περισσότερες είναι οι φωνές που αντιτίθεται στην συγκεκριμένη παρουσία – ακόμη και ο Μπάνκσι φέρεται να άφησε γκραφίτι – σχόλιο στην περιοχή του Ντορσοντούρο, αν και ώς την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές δεν είχε επιβεβαιωθεί η αυθεντικότητά του – καθώς θεωρούν υποκριτικό το γεγονός ότι ξοδεύτηκε ένα μεγάλο ποσό για τη συντήρηση (έχει συντηρηθεί παρά το γεγονός ότι οι τρύπες στη λαμαρίνα έχουν παραμείνει ανοιχτές) και τη μεταφορά του (έγινε λόγος ακόμη και για εκατομμύρια ευρώ).

Οπως και για το γεγονός ότι ένα σκάφος που οδήγησε στον θάνατο τόσους ανθρώπους έχει μετατραπεί σε φόντο για σέλφι και σε ντεκόρ δίπλα στο καφέ της Μπιενάλε. Και το κυριότερο;

Πολλοί είναι εκείνοι που περνούν εντελώς αδιάφοροι δίπλα του θεωρώντας ότι είναι απομεινάρι του νεωρίου όπου φιλοξενείται τώρα μέρος της Μπιενάλε (Αρσενάλε) και μάλιστα χωρίς αναλυτικό υπομνηματισμό για την ταυτότητα και την ιστορία του.