Εικόνες από μια έκθεση

Στην ανοιξιάτικη αύρα της Θεσσαλονίκης, παραμονές ενός ποδοσφαιρικού νταμπλ, η γιορτή του βιβλίου στέγασε για τέσσερις ημέρες παλιούς και νέους εκδότες, με πλήθος εκδηλώσεων και επισκεπτών. Στη σκιά της προεκλογικής εκστρατείας σε μια ασταθή συγκυρία, η Εκθεση με τα 180 στρέμματά της έδειξε πως μπορεί να αποτελέσει έναν ικανό οδηγό για τη συνάντηση όλων των επαγγελματιών του βιβλίου με εξωστρέφεια και κατεύθυνση προς την εμβάθυνση του διεθνούς χαρακτήρα της. Ενα ομολογουμένως δύσκολο εκδοτικά πεντάμηνο φτάνει στο τέλος του, με συγκρατημένη αισιοδοξία για τη συνέχεια. Η Εκθεση αποτέλεσε μια τονωτική ένεση για να συναντηθούν οι συγγραφείς και οι εκδότες με το κοινό τους (50.000 είναι μια ασφαλής εκτίμηση, σύμφωνα με τους διοργανωτές), ενώ στα πηγαδάκια οι απαραίτητες ζυμώσεις έδιναν κι έπαιρναν. Για την πιο ασφαλή καταγραφή των επισκεπτών πάντως έπεσε στο τραπέζι η πρόταση για μηδενικό εισιτήριο εισόδου.

Για μία ακόμη φορά, ως είθισται, το ερώτημα «τι είδους έκθεση θέλουμε» ακούστηκε από πολλούς σε ιδιωτικές συζητήσεις. Ενα έωλο ερώτημα που έχει δύο άξονες: ή αφήνουμε το τετραήμερο περίπου ως έχει, δίνοντας βάρος στη συνάντηση με τους αναγνώστες και τις παρουσιάσεις, ή εισάγουμε την προσέλευση ατζέντηδων από το εξωτερικό που θα ενδιαφερθούν για ελληνικούς τίτλους και την ακόλουθη αγορά δικαιωμάτων. Σαφώς και υπάρχει πάντα ο τρίτος δρόμος, που οδηγεί στον συνδυασμό των δύο παραπάνω. Η αλήθεια είναι πως τα συνδυαστικά προβλήματα απαιτούν λύσεις με περισσότερα χρήματα και δομές.

Το πρώτο πράγμα με το οποίο ήρθε σε επαφή ο έμπειρος επισκέπτης ήταν η βελτίωση της χωροταξίας. Τα περίπτερα άλλαξαν ύφος τόσο σε αισθητική απόδοση όσο και σε λειτουργική δομή. Αφησαν δε χώρο για καλύτερη κυκλοφορία ανάμεσα στους διαδρόμους και ελάττωσαν τις παρεμβολές από τον γύρω χώρο. Το τελευταίο ζήτημα χρειάζεται επανασχεδιασμό και συνδέεται με τις εκδηλώσεις, οι οποίες φέτος έσπασαν ρεκόρ. Στις περίπου 500 προσκλήθηκαν τουλάχιστον 900 ομιλητές, 300 συγγραφείς έλληνες και ξένοι και περίπου 300 εκδότες. Οπωσδήποτε ένας μεγάλος όγκος συμμετοχής.

Στην ηµερίδα «Το μέλλον είναι τώρα: νέα επιχειρηματικά μοντέλα στην παγκόσμια αγορά βιβλίου» αναπτύχθηκαν επιχειρήματα για την ψηφιακή αγορά του βιβλίου, που έχει ικανοποιητικά νούμερα στο πανεπιστημιακό σύγγραμμα, στην παιδεία και στο δοκίμιο. Η ελληνική αγορά άντεξε παρά τη μείωση του ΑΕΠ, ενώ στη χώρα μας έχουμε 30% μεταφρασμένο βιβλίο, όταν στη Γαλλία είναι σχεδόν στο 16%. Μέσα από έρευνες διαπιστώνεται ότι οι μισοί έλληνες πολίτες δεν έχουν καμία σχέση με το βιβλίο. Παρότι επανήλθε η ενιαία τιμή, η τιμή του εμπορικού βιβλίου δεν απελευθερώνεται. Λόγος έγινε επίσης και για ένα νέο πεδίο παραγωγής βιβλίου που είναι το audio book.

Σε μια εποχή που είμαστε εν κινήσει, η μουσική της αφήγησης ενός καλού βιβλίου μπορεί να αποτελέσει μια ανάσα για τα κουρασμένα μάτια και να βάλει στη βιβλιαγορά ανθρώπους που δεν διαβάζουν. Βέβαια, σε μια τόσο μικρή κοινότητα βιβλίου όπως η δική μας, πώς θα συμβούν αυτά, άγνωστο.

Από τις πλέον ενδιαφέρουσες παρουσιάσεις και εκείνη για το βιβλίο του Βαγγέλη Καραμανωλάκη «Ανεπιθύμητο παρελθόν: οι φάκελοι κοινωνικών φρονημάτων στον 20ό αιώνα και η καταστροφή τους» (εκδ. Θεμέλιο). Εστω και στο πλαίσιο της ωριαίας παρουσίασης, εντοπίστηκαν ορισμένα καίρια συμπεράσματα: πριν από το 1989, οπότε καταστράφηκαν οι περισσότεροι από τους φακέλους στο όνομα της «εθνικής συμφιλίωσης» και λήθης, υπήρξε λαθροχειρία από τις κρατικές υπηρεσίες (Ηλίας Νικολακόπουλος), η καύση των φακέλων μπορεί να υποδείξει μια νέα περιοδολόγηση στην πολιτική καταστολής των «ηττημένων» (Βαγγέλης Καραμανωλάκης).

Η αφηγηµατική δεινότητα του ιστορικού Τάσου Σακελλαρόπουλου (υπευθύνου Ιστορικών Αρχείων Μουσείου Μπενάκη) και του καθηγητή Δημήτρη Σταματόπουλου (Βαλκανική και Υστερη Οθωμανική Ιστορία, ΠΑΜΑΚ) ξεχώρισαν στην παρουσίαση της μαρτυρίας «Μακρονήσι – Το βιβλίο που ήθελα ν’ αφήσω» (εκδ. Πληθώρα) του Απόστολου Μπογιατζή, το οποίο επιμελήθηκε ο γιος του Βασίλης Μπογιατζής, δρ Ιστορίας ΕΔΙΠ (Πάντειο). Ο πρώτος απέδωσε σε λίγο χρόνο τη ζοφερή ατμόσφαιρα στη Μακρόνησο, όπου έφταναν οι «ανεπιθύμητοι» για να καταλήξουν «ανανήψαντες και αποχρωματισμένοι». Ο δεύτερος στάθηκε σε ένα κεντρικό δίλημμα της εποχής που… δεν τέθηκε ποτέ: εάν το ΚΚΕ θα μπορούσε να υποδείξει την υπογραφή δηλώσεων μετανοίας για να κρατήσει τον κόσμο του στις πόλεις. Ο ίδιος έδωσε και την αρνητική απάντηση, καθώς δεν «επρόκειτο απλώς για ανάνηψη, αλλά για διασάλευση των ορίων θύματος και θύτη». Οπως θύμισε, «μία από τις συγκλονιστικές στιγμές του βιβλίου είναι όταν ένας βασανιστής λέει στους κομμουνιστές “κι εγώ παλικάρι ήμουν και δείτε πού έφτασα”».

Από τις πιο ενδιαφέρουσες συζητήσεις για το αστυνομικό μυθιστόρημα ήταν «Ο αστυνομικός στο σύγχρονο αστυνομικό μυθιστόρημα», με συμμετοχή της Λέσχης Ανάγνωσης Αστυνομικών Θεσσαλονίκης! Οπως και η παρουσίαση – συνάθροιση με αφορμή τον συλλογικό τόμο «BalkaNoir» (Καστανιώτης), όπου εκεί μαζεύτηκαν οι φυλές του νουάρ στα Βαλκάνια. Εξίσου καλά πήγαν και οι επιμέρους παρουσιάσεις, με αποτέλεσμα να φαίνεται στον ορίζοντα ένα όλο και πιο πυκνό σώμα νέων ελλήνων συγγραφέων και αναγνωστών. Ενα εκδοτικό «αίτημα» χρόνων, από τη στιγμή που η χώρα μας βρίσκεται στην προμετωπίδα της κρίσης και βιώνει πολλαπλές προκλήσεις βίας.

Στις παράλληλες εκδηλώσεις, το «Φεστιβάλ μετάφρασης» έδωσε αρκετές ανάσες αισιοδοξίας για το μέλλον και την αναγνωρισιμότητα των μεταφραστών, αλλά και τις προκλήσεις ενός δύσκολου επαγγέλματος όσον αφορά την Ελλάδα. Ο ευαίσθητος τομέας της λογοτεχνίας που μας συνδέει με την περιπέτεια της γλώσσας περνάει δύσκολες μέρες, αλλά λόγω της ολοένα μεγαλύτερης εξειδίκευσης και γνώσης μπορεί να αντιμετωπίσει τα τρέχοντα προβλήματα. Χαρακτηριστική η συζήτηση «Το σύμπαν του Μπόρχες μέσα από το βλέμμα των μεταφραστών του» με τον Αχιλλέα Κυριακίδη, μεταφραστή του πεζογραφικού έργου του, και τον Δημήτρη Καλοκύρη, μεταφραστή του ποιητικού, να συμπλέουν σε μια απολαυστική συνάντηση. Τα ζητήματα του φύλου απασχολούν όλο και περισσότερο τις ταυτοτικές αναγνώσεις μέσα στις σύνθετες απαιτήσεις του σήμερα. Ετσι το ΕΙΠ διοργάνωσε τη συζήτηση «Η άνθρωπος: φύλο και λογοτεχνία», για το πώς αντιλαμβάνονται την έννοια του φύλου σύγχρονοι λογοτέχνες και περφόρμερ. Κύριος στόχος της κουβέντας ήταν η ανίχνευση της έκφρασης της αυθεντικής σεξουαλικότητας που έχει καταπιεστεί από την κυρίαρχη συμπεριφορά.

Τη σηµασία τού «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» ανέδειξε ο Βασίλης Κάλφας, καθηγητής Φιλοσοφίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, εντοπίζοντας δύο καινοτομίες του προυστικού έργου στη δική του ομιλία για τον τελευταίο τόμο «Ο ανακτημένος χρόνος» (εκδ. Εστία). Σύμφωνα με τον Βασίλη Κάλφα, η σπουδαιότητα του έργου οφείλεται στο «ερωτικό βίωμα» που περιγράφεται στον Προυστ, καθώς και στη «δομή της φράσης, η οποία δεν πηγαίνει προς την ποίηση, αλλά προς το δοκίμιο».

Αξίζει να σηµειώσουµε την, από ελληνικής πλευράς τουλάχιστον, περιορισμένη συμμετοχή του διηγήματος και των αντίστοιχων συγγραφέων. Η Κατερίνα Ηλιοπούλου με το «Δεν είναι ακόμα» (Μελάνι), ο Γιάννης Παλαβός «Το παιδί» (Νεφέλη), ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης με τις ιστορίες «Γιατί πρόδωσα την πατρίδα μου» (Πατάκης) κράτησαν ψηλά τη σημαία. Δεν πρέπει να λησμονούμε ότι εκεί η ελληνική γραφή μπορεί και έχει καταγράψει μικρά θαύματα.

Οι συγγραφείς που επισκέφθηκαν την Εκθεση και έκαναν ντόρο, τουλάχιστον από λογοτεχνικής πλευράς και όχι μόνο, ήταν: ο Ερίκ Βιγιάρ (Πόλις), η Ασλί Ερντογάν (Ποταμός), ο Λάσλο Κρασναχορκάι (Πόλις), η Ντούλσε Μαρία Καρντόζο (Καστανιώτης), η Κλερ Μάκιντος (Μεταίχμιο), ενώ η ανακάλυψη της Εκθεσης έχει όνομα και είναι ο γερμανός πολιτικοποιημένος αστυνομικός συγγραφέας Βόλφγκανγκ Σόρλαου (Angelus Novus). Από κει και πέρα υπήρξαν εμπεριστατωμένα αφιερώματα στον Ρομπέρτο Μπολάνιο, στον πρόσφατα χαμένο Αμος Οζ με παρούσα την κόρη του Φάνια Οζ – Ζαλτσμπέργκερ, όπως και στην Κλαρίσε Λισπέκτορ.

Τιµώµενες στη φετινή διοργάνωση ήταν οι ισπανόφωνες χώρες, που έχουν παράδοση στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό και συγγενικές θεματικές ρίζες. Γι’ αυτόν τον σκοπό το Ελληνικό Ιδρυμα Πολιτισμού συνεργάστηκε με το Ιβηροαμερικανικό Φεστιβάλ Λογοτεχνίας – ΛΕΑ, όπως και με πρεσβείες και ιδρύματα από τις αντίστοιχες χώρες. Ενδεικτικά επισκέφθηκαν την Εκθεση ο κολομβιανός πεζογράφος Σαντιάγο Γκαμπόα, ο Χόρχε Γκαλάν από το Ελ Σαλβαδόρ, ο ισπανός ποιητής Χουάν Βιθέντε Πικέρας, ο επίσης ισπανός συγγραφέας και ελληνιστής Πέδρο Ολάγια, η πρόεδρος των βάσκων συγγραφέων Γκαμπρίνε Ούμπεδα, αλλά και δύο διακεκριμένοι συγγραφείς από την Πορτογαλία, οι Ντούλσε Μαρία Καρντόζο και Ζοζέ Λουίς Πεϊσότο. Λόγω ξαφνικής ασθένειας έλειψε από την αποστολή ο σημαντικός κολομβιανός συγγραφέας Εκτορ Αμπάδ Φασιολίνσε.

Η διασύνδεση της ίδιας της πόλης με την Εκθεση δεν είναι καινούργιο ζήτημα. Θέλει υπομονή και συνομιλίες κατευθείαν με επαγγελματίες. Οπως πληροφορήθηκαν οι δημοσιογράφοι, το ΕΣΠΑ που τρέχει δεν είναι επαρκές. Σε επίπεδο χρημάτων δίνει 237.000 ευρώ τον χρόνο και το μισό σχεδόν πάει στην HELEXPO ως μίσθωμα και στις εγκαταστάσεις. Χρειάζεται κάτι παραπάνω για να υπάρχει μαξιλαράκι και οι διοργανωτές αναρωτιούνται τι θα γίνει στο άμεσο μέλλον με τον φόβο του χρηματοδοτικού κενού. Υπάρχουν σκέψεις η Εκθεση να ενταχθεί στον νέο ενιαίο φορέα που σχεδιάζει το ΥΠΠΟΑ. Μέχρι στιγμής μπαίνει «θεσμικό» φρένο στην όποια μετάβαση, καθώς το ΕΣΠΑ δεν μπορεί να αλλάξει φορέα.

Και µια ερώτηση για το (εγγύς) μέλλον: μήπως αξίζει το πείραμα ορισμένες από τις εκδηλώσεις της Εκθεσης να διαχυθούν χρονικά μέσα στη διάρκεια της χρονιάς, αντί να «συσσωρεύονται» στο καθιερωμένο τριήμερο; Η οπτική αυτή θα διευκόλυνε τις απαραίτητες συμπράξεις με φορείς της πόλης (από τον δήμο ώς τα πανεπιστήμια) και θα αφορούσε δυνητικά περισσότερους αναγνώστες. Ισως μάλιστα είναι και ο ενδεδειγμένος τρόπος ώστε να αποκτήσει η ΔΕΒΘ μεγαλύτερες και διαρκείς αναφορές με τους πολίτες.

ΠΛΗΘΟΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΩΝ

Η έννοια του «πλήθους στην Ιστορία και τη λογοτεχνία», από τις κεντρικές θεματικές της διοργάνωσης, φορτίστηκε – αναπόφευκτα, ώς ένα σημείο – εξαιτίας της πολιτικής και κοινωνικής συγκυρίας. Ακόμη και αν κανείς έδειχνε ανεκτικότητα στις πολλαπλές εκφάνσεις της έννοιας ή τις αποχρώσεις της πληθυντικής Αριστεράς, η φόρτιση των ομιλητών στα πάνελ υποδείκνυε το «περιβάλλον ασφάλειας» μέσα στο οποίο κινούνταν (αρκετοί εξ αυτών, άλλωστε, έχουν εκφράσει ανοιχτά την ιδεολογική τους προτίμηση και συμπόρευση με συγκεκριμένους υποψηφίους). Στην παρουσίαση του ενδιαφέροντος συλλογικού τόμου «ΣΥΡΙΖΑ, ένα κόμμα εν κινήσει» (επιμέλεια Γιάννης Μπαλαμπανίδης, εκδ. Θεμέλιο), για παράδειγμα, οι ομιλητές ήρθαν αντιμέτωποι με την «έκρηξη» μιας παρευρισκομένης (που πολιτεύεται, όπως ειπώθηκε), η οποία θεωρούσε ότι «πρέπει να δεχθούν ερωτήσεις και ότι δεν είναι ο ΣΥΡΙΖΑ αυτά που είπατε». Μάλλον αντέδρασε στη συμμετοχή του Γιάννη Κωνσταντινίδη, αναπληρωτή καθηγητή Πολιτικής Επιστήμης ΠΑΜΑΚ, ο οποίος υπέδειξε στη δική του τοποθέτηση την «τυχαία» αναρρίχηση του ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία, σε αντίθεση με τη «δομημένη» και στοχευμένη του ΠΑΣΟK το 1981. Το πλήθος, άλλωστε, έκανε αισθητή την παρουσία του και κατά την ομιλία του Ευάγγελου Βενιζέλου στο πάνελ «Ο ελληνικός Εμφύλιος: μία ψυχαναλυτική προσέγγιση» (συλλογικός τόμος), όταν άτομα του αναρχικού χώρου έριξαν τρικάκια υπέρ του Κουφοντίνα. Σε κάθε περίπτωση, αυτή είναι μια έκφανση του πλήθους που ανήκει στο παρελθόν.